Δεν είναι απλώς «ζωηρό παιδί» ή έλλειψη πειθαρχίας – Πώς αναγνωρίζεται η ΔΕΠΥ, πώς γίνεται η διάγνωση και ποιες παρεμβάσεις μπορούν να βοηθήσουν ένα παιδί στο σπίτι και στο σχολείο
«Δεν κάθεται ήσυχο ούτε για πέντε λεπτά».
«Του μιλάω και είναι σαν να μη με ακούει».
«Ξέρει το μάθημα, αλλά κάνει απρόσεκτα λάθη».
«Ξεκινάει κάτι και δεν το τελειώνει ποτέ».
«Δεν μπορεί να περιμένει τη σειρά του και διακόπτει συνέχεια».
Πολλοί γονείς αναγνωρίζουν σε αυτές τις φράσεις τη συμπεριφορά του παιδιού τους. Όμως πότε πρόκειται απλώς για μια φυσιολογική παιδική συμπεριφορά και πότε μπορεί να υπάρχει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ);
Η ΔΕΠΥ είναι νευροαναπτυξιακή διαταραχή που μπορεί να επηρεάσει την προσοχή, τον έλεγχο των παρορμήσεων και το επίπεδο δραστηριότητας του παιδιού. Δεν σημαίνει ότι ένα παιδί είναι «τεμπέλικο», «κακομαθημένο» ή ότι οι γονείς του δεν το έχουν μεγαλώσει σωστά.
Το σημαντικό είναι ότι δεν αρκεί ένα ή δύο χαρακτηριστικά για να μπει διάγνωση. Αυτό που έχει σημασία είναι η διάρκεια, η ένταση, η ηλικιακή καταλληλότητα των συμπτωμάτων και κυρίως ο βαθμός στον οποίο επηρεάζουν ουσιαστικά τη ζωή του παιδιού.
Τι ακριβώς είναι η ΔΕΠΥ;
Η ΔΕΠΥ χαρακτηρίζεται κυρίως από συμπτώματα που αφορούν τρεις περιοχές:
- απροσεξία
- υπερκινητικότητα
- παρορμητικότητα
Δεν έχουν όλα τα παιδιά με ΔΕΠΥ την ίδια εικόνα. Κάποιο μπορεί να είναι ιδιαίτερα κινητικό και παρορμητικό, ενώ ένα άλλο να είναι κυρίως αφηρημένο, να ξεχνά εύκολα και να δυσκολεύεται να οργανώσει τις εργασίες του.
Η εικόνα μπορεί επίσης να αλλάζει καθώς το παιδί μεγαλώνει. Η υπερκινητικότητα, για παράδειγμα, μπορεί να γίνει λιγότερο εμφανής στην εφηβεία, ενώ οι δυσκολίες στην οργάνωση, στη διαχείριση του χρόνου και στη συγκέντρωση μπορεί να παραμένουν.
Τα σημάδια της απροσεξίας που αξίζει να προσέξουν οι γονείς
Ένα παιδί μπορεί να εμφανίζει επίμονες δυσκολίες όπως:
- κάνει συχνά λάθη απροσεξίας στις εργασίες του,
- δυσκολεύεται να παραμείνει συγκεντρωμένο,
- φαίνεται σαν να μην ακούει όταν του μιλούν,
- ξεκινά μια δραστηριότητα αλλά δυσκολεύεται να την ολοκληρώσει,
- δυσκολεύεται να οργανώσει τις εργασίες και τις υποχρεώσεις του,
- αποφεύγει δραστηριότητες που απαιτούν παρατεταμένη πνευματική προσπάθεια,
- χάνει συχνά μολύβια, βιβλία, τετράδια ή άλλα αντικείμενα,
- αποσπάται εύκολα,
- ξεχνά καθημερινές υποχρεώσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που ξεχνά την τσάντα του ή κοιτάζει έξω από το παράθυρο στο μάθημα έχει ΔΕΠΥ.
Η διάγνωση βασίζεται σε ένα συνολικό μοτίβο συμπεριφοράς και όχι σε μεμονωμένα περιστατικά.
Και η υπερκινητικότητα;
Η υπερκινητικότητα μπορεί να εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα και με την ηλικία.
Το παιδί μπορεί:
- να κουνά συνεχώς χέρια ή πόδια,
- να δυσκολεύεται να παραμείνει καθιστό,
- να σηκώνεται συχνά από τη θέση του,
- να τρέχει ή να σκαρφαλώνει σε ακατάλληλες στιγμές,
- να δυσκολεύεται να παίξει ήσυχα,
- να φαίνεται διαρκώς «σε κίνηση»,
- να μιλά υπερβολικά.
Στους μεγαλύτερους εφήβους η υπερκινητικότητα μπορεί να μην εμφανίζεται τόσο ως συνεχές τρέξιμο ή κίνηση, αλλά περισσότερο ως έντονη εσωτερική ανησυχία ή δυσκολία να παραμείνουν ακίνητοι.
Η παρορμητικότητα είναι κάτι περισσότερο από «δεν έχει υπομονή»
Ένα παιδί με έντονη παρορμητικότητα μπορεί:
- να απαντά πριν ολοκληρωθεί η ερώτηση,
- να διακόπτει συζητήσεις,
- να παρεμβαίνει στα παιχνίδια των άλλων,
- να δυσκολεύεται να περιμένει τη σειρά του,
- να ενεργεί πριν προλάβει να σκεφτεί τις συνέπειες.
Αυτό μπορεί να δημιουργεί προβλήματα όχι μόνο στην τάξη αλλά και στις φιλίες του παιδιού.
Και εδώ είναι σημαντικό να θυμόμαστε κάτι: το παιδί δεν επιλέγει συνειδητά να δυσκολεύει τους γύρω του. Η δυσκολία αφορά, μεταξύ άλλων, τον έλεγχο της συμπεριφοράς και των παρορμήσεων.
Πότε η συμπεριφορά θεωρείται πραγματικά ΔΕΠΥ;
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο για τους γονείς.
Όλα τα παιδιά μπορεί κάποιες φορές να είναι αφηρημένα, ανυπόμονα, υπερκινητικά ή να ξεχνούν πράγματα. Η ύπαρξη αυτών των συμπεριφορών δεν σημαίνει από μόνη της ΔΕΠΥ.
Για να τεθεί διάγνωση, τα συμπτώματα πρέπει να είναι επίμονα και να προκαλούν ουσιαστική δυσκολία στη λειτουργικότητα του παιδιού.
Σύμφωνα με τα διαγνωστικά κριτήρια, τα συμπτώματα πρέπει να υπάρχουν για τουλάχιστον έξι μήνες, να είναι δυσανάλογα για το αναπτυξιακό επίπεδο του παιδιού και αρκετά από αυτά να έχουν εμφανιστεί πριν από την ηλικία των 12 ετών.
Επιπλέον, πρέπει να εμφανίζονται σε τουλάχιστον δύο διαφορετικά περιβάλλοντα, όπως το σπίτι και το σχολείο, και να προκαλούν πραγματική επίπτωση στη σχολική, κοινωνική ή οικογενειακή λειτουργία.
Γιατί ο εκπαιδευτικός μπορεί να είναι ο πρώτος που θα το παρατηρήσει;
Ένα παιδί μπορεί να συμπεριφέρεται διαφορετικά στο σπίτι και διαφορετικά στο σχολείο.
Ο εκπαιδευτικός έχει τη δυνατότητα να παρατηρεί το παιδί για πολλές ώρες μέσα σε ένα οργανωμένο περιβάλλον, όπου υπάρχουν συγκεκριμένοι κανόνες, οδηγίες, εργασίες και απαιτήσεις συγκέντρωσης.
Γι’ αυτό οι πληροφορίες από το σχολείο αποτελούν σημαντικό κομμάτι της αξιολόγησης.
Η διάγνωση, όμως, δεν γίνεται από τον δάσκαλο ούτε από ένα ερωτηματολόγιο. Χρειάζεται ολοκληρωμένη αξιολόγηση από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία υγείας.
Πώς γίνεται η διάγνωση;
Δεν υπάρχει μία εξέταση αίματος, μία ακτινογραφία ή ένα απλό τεστ που να δείχνει αν ένα παιδί έχει ΔΕΠΥ.
Η αξιολόγηση περιλαμβάνει συνήθως:
- αναλυτικό ιστορικό του παιδιού,
- πληροφορίες από τους γονείς,
- πληροφορίες από εκπαιδευτικούς,
- αξιολόγηση της συμπεριφοράς σε διαφορετικά περιβάλλοντα,
- αναπτυξιακό και ψυχιατρικό ιστορικό,
- διερεύνηση της σχολικής και κοινωνικής λειτουργικότητας,
- αξιολόγηση πιθανών συνυπαρχουσών δυσκολιών.
Τα ειδικά ερωτηματολόγια μπορούν να βοηθήσουν, αλλά δεν αρκούν μόνα τους για τη διάγνωση.
Υπάρχουν παιδιά που μοιάζουν να έχουν ΔΕΠΥ αλλά τελικά δεν έχουν;
Ναι. Και γι’ αυτό η σωστή αξιολόγηση είναι τόσο σημαντική.
Δυσκολίες στην προσοχή ή στη συμπεριφορά μπορεί να σχετίζονται και με άλλες καταστάσεις, όπως άγχος, προβλήματα ύπνου, μαθησιακές δυσκολίες, γλωσσικές δυσκολίες ή άλλες νευροαναπτυξιακές και ψυχικές δυσκολίες.
Μερικές φορές, μάλιστα, η ΔΕΠΥ συνυπάρχει με κάποια από αυτές.
Γι’ αυτό ο ειδικός δεν εξετάζει απλώς αν «υπάρχουν συμπτώματα ΔΕΠΥ», αλλά προσπαθεί να καταλάβει τι ακριβώς δυσκολεύει το συγκεκριμένο παιδί.
Γιατί στα κορίτσια μπορεί να περάσει απαρατήρητη;
Ένα σημαντικό ζήτημα είναι ότι η ΔΕΠΥ μπορεί να μην εμφανίζεται με την κλασική εικόνα του πολύ υπερκινητικού παιδιού.
Ένα παιδί που έχει κυρίως δυσκολίες απροσεξίας μπορεί να φαίνεται ήσυχο, αφηρημένο ή «στον κόσμο του», χωρίς να δημιουργεί προβλήματα συμπεριφοράς στην τάξη.
Αυτό μπορεί να καθυστερήσει την παραπομπή για αξιολόγηση.
Το NICE επισημαίνει ότι η ΔΕΠΥ είναι υποαναγνωρισμένη στα κορίτσια, τα οποία μπορεί να παραπέμπονται λιγότερο συχνά για αξιολόγηση.
Τι προκαλεί τη ΔΕΠΥ;
Η ΔΕΠΥ δεν έχει μία μοναδική αιτία.
Πρόκειται για σύνθετη νευροαναπτυξιακή κατάσταση και η εμφάνισή της συνδέεται με συνδυασμό βιολογικών και γενετικών παραγόντων.
Το οικογενειακό ιστορικό αποτελεί έναν από τους παράγοντες που σχετίζονται με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης ΔΕΠΥ. Αυξημένη συχνότητα έχει επίσης παρατηρηθεί σε ορισμένες ομάδες, όπως παιδιά που έχουν γεννηθεί πρόωρα ή παιδιά με άλλες νευροαναπτυξιακές δυσκολίες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας συγκεκριμένος παράγοντας «προκαλεί» μόνος του ΔΕΠΥ.
Φταίνε οι γονείς;
Όχι.
Η ΔΕΠΥ δεν αποτελεί αποτέλεσμα «κακής ανατροφής».
Βεβαίως, ένα σταθερό και οργανωμένο περιβάλλον μπορεί να βοηθήσει σημαντικά ένα παιδί με ΔΕΠΥ να λειτουργήσει καλύτερα. Αυτό όμως είναι διαφορετικό από το να υποστηρίζουμε ότι η συμπεριφορά του παιδιού δημιουργήθηκε επειδή οι γονείς δεν έβαλαν αρκετά όρια.
Μάλιστα, οι οδηγίες του NICE υπογραμμίζουν ότι η συμμετοχή των γονέων σε προγράμματα εκπαίδευσης και διαχείρισης συμπεριφοράς δεν σημαίνει ότι οι γονείς έχουν κάνει κάτι λάθος. Στόχος είναι να αποκτήσουν επιπλέον εργαλεία για να ανταποκριθούν στις αυξημένες ανάγκες του παιδιού.
Τι μπορεί να βοηθήσει ένα παιδί με ΔΕΠΥ στο σπίτι;
Μικρές αλλαγές στην καθημερινότητα μπορούν να κάνουν τη ζωή ολόκληρης της οικογένειας πιο εύκολη.
1. Σταθερή καθημερινή ρουτίνα
Το παιδί βοηθιέται όταν ξέρει τι ακολουθεί.
Ένα σχετικά σταθερό πρόγραμμα για ξύπνημα, σχολείο, φαγητό, διάβασμα, παιχνίδι και ύπνο μπορεί να μειώσει την καθημερινή σύγχυση.
2. Μικρές και σαφείς οδηγίες
Αντί για:
«Πήγαινε να μαζέψεις το δωμάτιό σου».
μπορεί να είναι πιο αποτελεσματικό:
«Βάλε πρώτα τα παιχνίδια στο κουτί και μετά τα βιβλία στο ράφι».
Οι οδηγίες πρέπει να είναι συγκεκριμένες και να δίνονται με τρόπο που το παιδί μπορεί να επεξεργαστεί.
3. Σπάσιμο μιας μεγάλης εργασίας σε μικρά βήματα
Μια εργασία 40 λεπτών μπορεί να φαίνεται τεράστια.
Μερικά μικρότερα διαστήματα εργασίας με σύντομα διαλείμματα μπορεί να είναι πιο διαχειρίσιμα.
4. Θετική ενίσχυση
Το παιδί χρειάζεται να ακούει τι έκανε σωστά, όχι μόνο τι έκανε λάθος.
Η άμεση και συγκεκριμένη επιβράβευση μιας επιθυμητής συμπεριφοράς μπορεί να είναι πολύ πιο χρήσιμη από μια γενική παρατήρηση.
5. Σταθεροί κανόνες
Οι κανόνες καλό είναι να είναι λίγοι, σαφείς και σταθεροί.
Το παιδί με ΔΕΠΥ δεν χρειάζεται ένα σπίτι χωρίς όρια. Χρειάζεται όρια που είναι προβλέψιμα και εφαρμόζονται με συνέπεια.
Τι μπορεί να κάνει το σχολείο;
Το σχολικό περιβάλλον αποτελεί σημαντικό κομμάτι της αντιμετώπισης της ΔΕΠΥ.
Οι σύγχρονες οδηγίες υποστηρίζουν τη συνεργασία γονέων, εκπαιδευτικών και επαγγελματιών υγείας.
Ανάλογα με τις ανάγκες του παιδιού, μπορούν να βοηθήσουν:
- λιγότεροι περισπασμοί,
- σαφείς και σύντομες οδηγίες,
- υπενθυμίσεις,
- οργάνωση εργασιών σε μικρότερα βήματα,
- θετική και άμεση ανατροφοδότηση,
- διαλείμματα κίνησης,
- βοήθεια στην οργάνωση σχολικών υλικών,
- κατάλληλες προσαρμογές στον τρόπο διδασκαλίας και αξιολόγησης.
Η CDC αναφέρει ως τεκμηριωμένες σχολικές παρεμβάσεις τη συμπεριφορική διαχείριση μέσα στην τάξη και την εκπαίδευση σε οργανωτικές δεξιότητες.
Χρειάζεται φαρμακευτική αγωγή κάθε παιδί με ΔΕΠΥ;
Όχι απαραίτητα.
Η αντιμετώπιση εξατομικεύεται ανάλογα με την ηλικία, τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων, τον βαθμό λειτουργικής επιβάρυνσης, τις συνυπάρχουσες δυσκολίες και τις ανάγκες του παιδιού.
Για παιδιά σχολικής ηλικίας και εφήβους, οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες περιλαμβάνουν ως βασικές επιλογές τη φαρμακευτική θεραπεία, τη συμπεριφορική παρέμβαση/εκπαίδευση γονέων και τις παρεμβάσεις στο σχολείο, συχνά σε συνδυασμό.
Για παιδιά μικρότερα των 5-6 ετών, η προσέγγιση είναι διαφορετική. Η NICE προτείνει ως πρώτη γραμμή εκπαίδευση γονέων στη διαχείριση της συμπεριφοράς, ενώ η φαρμακευτική αγωγή σε παιδιά κάτω των 5 ετών απαιτεί ιδιαίτερα προσεκτική εξειδικευμένη αξιολόγηση.
Όταν χρησιμοποιείται φαρμακευτική αγωγή, χρειάζεται ιατρική παρακολούθηση και τακτική επανεκτίμηση. Οι οδηγίες NICE, για παράδειγμα, συστήνουν παρακολούθηση της αποτελεσματικότητας και των ανεπιθύμητων ενεργειών, καθώς και τακτικό έλεγχο ανάπτυξης και βάρους στα παιδιά που λαμβάνουν φάρμακα για ΔΕΠΥ.
Μπορεί η διατροφή να «θεραπεύσει» τη ΔΕΠΥ;
Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, γιατί κυκλοφορούν πολλές υπερβολικές πληροφορίες στο διαδίκτυο.
Μια ισορροπημένη διατροφή είναι σημαντική για κάθε παιδί, όμως δεν υπάρχουν στοιχεία που να υποστηρίζουν ότι ένα συγκεκριμένο τρόφιμο ή μια απλή αλλαγή διατροφής θεραπεύει τη ΔΕΠΥ.
Η NICE δεν συστήνει συμπληρώματα λιπαρών οξέων ως θεραπεία για τη ΔΕΠΥ και επισημαίνει ότι τα στοιχεία για πολύ περιοριστικές δίαιτες είναι ανεπαρκή για μακροχρόνια χρήση. Αν οι γονείς παρατηρούν σαφή σχέση ανάμεσα σε συγκεκριμένα τρόφιμα και συμπεριφορά, η διερεύνηση πρέπει να γίνεται με τη βοήθεια επαγγελματία υγείας και, όπου χρειάζεται, διαιτολόγου.
Άρα, όχι αυθαίρετες στερητικές δίαιτες και όχι συμπληρώματα «για τη ΔΕΠΥ» χωρίς ιατρική καθοδήγηση.
Και ο ύπνος;
Ο καλός ύπνος είναι σημαντικός για όλα τα παιδιά και ιδιαίτερα για εκείνα που αντιμετωπίζουν δυσκολίες προσοχής και συμπεριφοράς.
Ένα παιδί που κοιμάται ανεπαρκώς μπορεί να παρουσιάζει περισσότερη ευερεθιστότητα, δυσκολία συγκέντρωσης και προβλήματα συμπεριφοράς.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που δεν κοιμάται καλά έχει ΔΕΠΥ. Σημαίνει ότι ο ύπνος αποτελεί σημαντικό κομμάτι της συνολικής αξιολόγησης όταν ένα παιδί εμφανίζει επίμονες δυσκολίες προσοχής ή συμπεριφοράς.
Τι γίνεται με τις οθόνες;
Οι οθόνες δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως η μοναδική «αιτία» της ΔΕΠΥ.
Ωστόσο, η χρήση τους χρειάζεται όρια και σωστή διαχείριση, ιδιαίτερα όταν αντικαθιστά ύπνο, σωματική δραστηριότητα, διάβασμα, παιχνίδι και κοινωνική αλληλεπίδραση.
Για ένα παιδί που δυσκολεύεται ήδη με την αυτορρύθμιση, η οικογένεια μπορεί να βοηθήσει περισσότερο με σταθερούς κανόνες, προβλέψιμο πρόγραμμα και σαφή όρια, παρά με συνεχείς διαπραγματεύσεις.
Η ΔΕΠΥ δεν σημαίνει ότι το παιδί δεν είναι έξυπνο
Αυτό είναι ένα μήνυμα που αξίζει να ακούσουν όλοι οι γονείς.
Ένα παιδί με ΔΕΠΥ μπορεί να έχει φυσιολογικές ή και ιδιαίτερα υψηλές γνωστικές δυνατότητες και παρ’ όλα αυτά να δυσκολεύεται να οργανώσει μια εργασία, να διαχειριστεί τον χρόνο του ή να συγκεντρωθεί σε κάτι που δεν του κινεί το ενδιαφέρον.
Οι σχολικές επιδόσεις δεν αντικατοπτρίζουν πάντα τις πραγματικές δυνατότητες του παιδιού.
Γι’ αυτό είναι σημαντικό να ξεχωρίζουμε το «δεν μπορώ να το κάνω αυτή τη στιγμή» από το «δεν θέλω να το κάνω».
Πότε πρέπει οι γονείς να ζητήσουν αξιολόγηση;
Αν οι δυσκολίες είναι επίμονες, εμφανίζονται σε περισσότερα από ένα περιβάλλοντα και επηρεάζουν ουσιαστικά:
- τη σχολική επίδοση,
- τις σχέσεις με συνομηλίκους,
- την οικογενειακή ζωή,
- την καθημερινή οργάνωση,
- τη συναισθηματική κατάσταση ή
- την ασφάλεια του παιδιού,
τότε αξίζει να συζητηθούν με τον παιδίατρο ή με κατάλληλα εκπαιδευμένο ειδικό.
Δεν χρειάζεται οι γονείς να περιμένουν μέχρι το παιδί να «αποτύχει» στο σχολείο.
Η έγκαιρη αναγνώριση μπορεί να βοηθήσει την οικογένεια και το σχολείο να καταλάβουν τι πραγματικά χρειάζεται το παιδί.
Το σημαντικότερο: το παιδί δεν είναι η διάγνωσή του
Η ΔΕΠΥ μπορεί να δημιουργεί πραγματικές δυσκολίες, όμως δεν καθορίζει την αξία, την προσωπικότητα ή το μέλλον ενός παιδιού.
Το ζητούμενο δεν είναι να γίνει ένα παιδί «τέλειο» ή να συμπεριφέρεται όπως όλα τα υπόλοιπα παιδιά.
Στόχος είναι να αποκτήσει τα εργαλεία που χρειάζεται ώστε να μπορεί να μαθαίνει, να οργανώνεται, να δημιουργεί σχέσεις και να αξιοποιεί τις δυνατότητές του.
Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο μήνυμα που μπορούν να δώσουν οι γονείς:
«Δεν είσαι τεμπέλης. Δεν είσαι άτακτος. Κάποια πράγματα σου είναι πιο δύσκολα και θα βρούμε μαζί τον τρόπο να τα κάνεις πιο εύκολα».
Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την αξιολόγηση από παιδίατρο ή άλλο κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία υγείας. Η διάγνωση της ΔΕΠΥ δεν μπορεί να γίνει από ένα διαδικτυακό τεστ ή από την παρουσία μεμονωμένων συμπτωμάτων.
