Μια μυστηριώδης απόφαση που πάρθηκε πριν από περίπου 5.000 χρόνια εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο μετράμε τον χρόνο μέχρι σήμερα.
Γιατί μία ώρα έχει 60 λεπτά και ένα λεπτό 60 δευτερόλεπτα; Η απάντηση δεν βρίσκεται στα σύγχρονα ρολόγια, αλλά σε μια μαθηματική παράδοση που ξεκίνησε πριν από περίπου 5.000 χρόνια στη Μεσοποταμία και επιβίωσε πολύ περισσότερο από τους πολιτισμούς που τη δημιούργησαν.
Τον Οκτώβριο του 1793, η Γαλλική Δημοκρατία προσπάθησε να αλλάξει τον χρόνο. Οι επαναστάτες αποφάσισαν ότι η ημέρα θα χωρίζεται σε 10 ώρες, κάθε ώρα σε 100 δεκαδικά λεπτά και κάθε λεπτό σε 100 δεκαδικά δευτερόλεπτα.
Το νέο σύστημα εντάχθηκε στο επαναστατικό ημερολόγιο, που στόχευε να κάνει πιο «ορθολογική» τη μέτρηση του χρόνου και να απομακρύνει το ημερολόγιο από τη χριστιανική παράδοση. Στην πράξη, όμως, η δεκαδική ώρα αποδείχθηκε δύσχρηστη. Τα ρολόγια έπρεπε να μετατραπούν, η Γαλλία βρέθηκε εκτός συγχρονισμού με τις γειτονικές χώρες και οι πολίτες της υπαίθρου δυσαρεστήθηκαν επειδή η ημέρα ανάπαυσης ερχόταν πλέον κάθε δέκα ημέρες.
Το πείραμα κράτησε λίγο περισσότερο από έναν χρόνο.
Η βάση του 60
Για να καταλάβουμε γιατί το παλιό σύστημα άντεξε, πρέπει να πάμε πολύ πιο πίσω, στους Σουμέριους της αρχαίας Μεσοποταμίας, στην περιοχή του σημερινού Ιράκ. Οι Σουμέριοι ήταν ένας από τους πρώτους μεγάλους αστικούς πολιτισμούς και ανέπτυξαν, μεταξύ άλλων, ένα αριθμητικό σύστημα που βασιζόταν στο 60.
Οι ειδικοί δεν γνωρίζουν με βεβαιότητα γιατί επιλέχθηκε ο αριθμός 60. Μία από τις θεωρίες συνδέεται με τον τρόπο μέτρησης με τα δάχτυλα. Αν μετρήσει κανείς τις τρεις φάλαγγες στα τέσσερα δάχτυλα του ενός χεριού, φτάνει στο 12. Αν χρησιμοποιήσει τα πέντε δάχτυλα του άλλου χεριού για να μετρήσει πέντε ομάδες των 12, φτάνει στο 60.
Η θεωρία είναι γοητευτική, αλλά δεν αποτελεί αποδεδειγμένη εξήγηση. Αυτό που γνωρίζουμε με μεγαλύτερη ασφάλεια είναι ότι το 60 ήταν εξαιρετικά πρακτικό.
Γιατί το 60 ήταν τόσο χρήσιμο
Ο αριθμός 60 διαιρείται εύκολα με πολλούς αριθμούς: 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20 και 30. Αυτό τον έκανε ιδανικό για υπολογισμούς, καταγραφή αγαθών, φόρους, εμπορικές συναλλαγές και μετρήσεις γης.
Οι Σουμέριοι δεν «εφηύραν» τη σημερινή ώρα όπως τη γνωρίζουμε. Δημιούργησαν όμως ένα αριθμητικό σύστημα που αργότερα πέρασε στους Βαβυλώνιους και επηρέασε βαθιά την αστρονομία, τα μαθηματικά και τελικά τον τρόπο με τον οποίο μετρήθηκε ο χρόνος.
Ποιοι χώρισαν την ημέρα σε ώρες
Η διαίρεση της ημέρας σε ώρες συνδέεται περισσότερο με την αρχαία Αίγυπτο. Οι Αιγύπτιοι είναι ο πρώτος γνωστός πολιτισμός που χώρισε την ημέρα και τη νύχτα σε ώρες, με αναφορές που εμφανίζονται ήδη σε θρησκευτικά κείμενα γύρω στο 2500 π.Χ.
Αργότερα, η ιδέα των 12 ωρών της νύχτας και των 12 ωρών της ημέρας οδήγησε σταδιακά στο σύστημα των 24 ωρών. Τα πρώτα ηλιακά και υδάτινα ρολόγια εμφανίστηκαν στην Αίγυπτο περίπου το 1500 π.Χ., αν και αρχικά συνδέονταν περισσότερο με θρησκευτικές και τελετουργικές χρήσεις παρά με τη μέτρηση του χρόνου όπως την αντιλαμβανόμαστε σήμερα.
Ο ρόλος των Βαβυλωνίων
Οι Βαβυλώνιοι υιοθέτησαν από τους Σουμέριους τόσο τη σφηνοειδή γραφή όσο και το εξηκονταδικό σύστημα, δηλαδή το σύστημα με βάση το 60. Το χρησιμοποίησαν ιδιαίτερα στην αστρονομία, όπου χρειάζονταν μεγαλύτερη ακρίβεια στους υπολογισμούς τους.
Για την καθημερινή ζωή, πολλοί αρχαίοι πολιτισμοί χρησιμοποιούσαν ώρες που μεταβάλλονταν ανάλογα με τη διάρκεια της ημέρας και της νύχτας. Οι μικρότερες υποδιαιρέσεις του χρόνου, όπως τα λεπτά και τα δευτερόλεπτα, δεν είχαν ακόμη πρακτική χρήση στην καθημερινότητα.
Στους αστρονομικούς υπολογισμούς, όμως, οι Βαβυλώνιοι άρχισαν να διαιρούν μεγαλύτερες μονάδες χρόνου σε μικρότερες, χρησιμοποιώντας το σύστημα του 60. Αυτή η μαθηματική λογική πέρασε αργότερα σε άλλους πολιτισμούς και, μέσα από μια μακρά ιστορική διαδρομή, κατέληξε να επηρεάσει τη σύγχρονη μέτρηση του χρόνου.
Γιατί δεν αλλάξαμε σύστημα
Η γαλλική απόπειρα για δεκαδικό χρόνο έδειξε πόσο δύσκολο είναι να αλλάξει κάτι που έχει ενσωματωθεί στην καθημερινότητα, στην επιστήμη, στην τεχνολογία και στη διεθνή επικοινωνία.
Η ώρα των 60 λεπτών και το λεπτό των 60 δευτερολέπτων δεν είναι το πιο απλό σύστημα που θα μπορούσε να φανταστεί κανείς. Είναι όμως μια κληρονομιά τόσο βαθιά ριζωμένη στον τρόπο που οργανώνουμε τη ζωή μας, ώστε η αντικατάστασή της θα ήταν εξαιρετικά δύσκολη.
Έτσι, κάθε φορά που κοιτάζουμε το ρολόι, χρησιμοποιούμε χωρίς να το σκεφτόμαστε ένα σύστημα που κουβαλά μέσα του ίχνη από τη Μεσοποταμία, την Αίγυπτο και τη Βαβυλώνα.
