Τα Θεοφάνια –γνωστά και ως Φώτα– αποτελούν μία από τις λαμπρότερες γιορτές της Ορθοδοξίας, καθώς τιμάται η Βάπτιση του Χριστού και ολοκληρώνεται το εορταστικό Δωδεκαήμερο. Κάθε χρόνο, όμως, εκτός από τον αγιασμό των υδάτων και τα έθιμα, ένα ερώτημα επανέρχεται στα περισσότερα ελληνικά σπίτια:
Τι τρώμε τα Θεοφάνια;
Η απάντηση εξαρτάται από την ημέρα, καθώς η παράδοση ξεχωρίζει ξεκάθαρα:
- την αυστηρή νηστεία της παραμονής (5 Ιανουαρίου)
- και το εορταστικό τραπέζι ανήμερα των Φώτων (6 Ιανουαρίου)
Ο Αγιασμός των υδάτων: Τι γιορτάζουμε τα Θεοφάνια
Τι τρώμε την Παραμονή των Φώτων (5 Ιανουαρίου)
Η παραμονή των Θεοφανείων είναι γνωστή ως «Μικρά Φώτα» ή «Πρωτάγιαση» και θεωρείται ημέρα αυστηρής νηστείας, παρόμοια με τη Μεγάλη Παρασκευή.
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση:
- Δεν καταναλώνουμε κρέας, ψάρι, γαλακτοκομικά
- Αποφεύγεται ακόμη και το λάδι (σε πιο αυστηρή τήρηση)
- Το φαγητό είναι απλό και λιτό
Παραδοσιακά νηστίσιμα φαγητά
- Όσπρια (φακές, φασόλια, ρεβύθια)
- Λαχανικά βραστά ή ωμά
- Πατάτες βραστές
- Ψωμί, ελιές
- Ταραμοσαλάτα χωρίς λάδι (σε ορισμένες περιοχές)
- Χαλβάς ή φρούτα
Σε πολλά σπίτια, το φαγητό της παραμονής συνδέεται συμβολικά με καθαρότητα και προετοιμασία για τη μεγάλη γιορτή που ακολουθεί.
Τι τρώμε ανήμερα των Θεοφανίων (6 Ιανουαρίου)
Ανήμερα των Φώτων, η νηστεία λύνεται και το τραπέζι αποκτά γιορτινό χαρακτήρα. Μετά τον Αγιασμό των Υδάτων, η οικογένεια συγκεντρώνεται για φαγητό που σηματοδοτεί χαρά, ευλογία και αφθονία.
Παραδοσιακά φαγητά των Θεοφανίων
- Κρέας (χοιρινό, αρνί ή κοτόπουλο)
- Μαγειρευτά φαγητά κατσαρόλας
- Πίτες (τυρόπιτες, χορτόπιτες)
- Ρύζι ή ζυμαρικά
- Γλυκά σπιτικά ή κουραμπιέδες που έχουν απομείνει από τα Χριστούγεννα
Σε ορισμένες περιοχές της Ελλάδας, το τραπέζι περιλαμβάνει τοπικά εδέσματα, συνδεδεμένα με τα έθιμα της κάθε περιοχής.
Ο αγιασμός του σπιτιού και το φαγητό
Παραδοσιακά, ανήμερα των Θεοφανείων, ο ιερέας επισκέπτεται τα σπίτια για τον αγιασμό, ραντίζοντας με αγιασμό όλους τους χώρους. Πολλές οικογένειες αποφεύγουν να στρώσουν τραπέζι πριν τον αγιασμό, θεωρώντας ότι έτσι «καθαρίζεται» συμβολικά το σπίτι για τον νέο χρόνο.
Ένα έθιμο που ενώνει γενιές
Τα φαγητά των Θεοφανείων δεν είναι απλώς διατροφικές επιλογές. Είναι μέρος μιας ζωντανής παράδοσης, που ενώνει γενιές, μεταφέρει αξίες και δίνει νόημα στη γιορτή πέρα από το τραπέζι.
Για τα παιδιά, μάλιστα, τα έθιμα αυτά αποτελούν έναν όμορφο τρόπο να γνωρίσουν την παράδοση, να συμμετέχουν στη γιορτή και να νιώσουν κομμάτι της οικογενειακής ιστορίας.
Την παραμονή των Φώτων δεν τρώμε κρέας, γαλακτοκομικά, αυγά, ούτε ψάρι, ενώ νηστεύουμε και το λάδι για να πιούμε την επομένη τον Μεγάλο Αγιασμό. Αν, όμως, είναι ημέρα Σάββατο ή Κυριακή τρώμε και λάδι.
Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης στο Ιερό Πηδάλιο έγραψε «ο λόγος που νηστεύουμε την Παραμονή των Θεοφανείων, αντίστοιχα και την Παραμονή των Χριστουγέννων, είναι προκειμένου να αναπληρώσουμε τη Νηστεία που χάνουμε, όταν οι εορτές αυτές πέφτουν Τετάρτη ή Παρασκευή, ημέρες δηλαδή κατά τις οποίες η νηστεία καταλύεται λόγων των Μεγάλων αυτών Εορτών».
Το παραδοσιακό πιάτο: Τα Φωτοκόλυβα ή «Παλληκάρια»
Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας (ιδίως στην Κρήτη και στα νησιά), το βράδυ της παραμονής μαγειρεύουν τα λεγόμενα Φωτοκόλυβα ή Παλληκάρια. Πρόκειται για μια πηχτή σούπα ή σαλάτα από όσπρια (φασόλια, ρεβίθια, φακές, κουκιά) και σιτάρι, τα οποία βράζουν όλα μαζί. Αυτό το φαγητό συμβολίζει την αφθονία της γης και τρώγεται για να έχουν τα ζώα και οι άνθρωποι υγεία (“παλληκαριά”).
Ανήμερα των Φώτων, η νηστεία λύεται. Είναι μεγάλη Δεσποτική Εορτή («κατάλυσις εις πάντα») και μπορούμε να φάμε τα πάντα. Ωστόσο, η παράδοση έχει τις δικές της προτιμήσεις.
1. Το Ψάρι έχει την τιμητική του
Αν και επιτρέπεται το κρέας, στα περισσότερα ελληνικά σπίτια το κύριο πιάτο είναι το ψάρι (ψητό ή σούπα). Ο λόγος είναι συμβολικός: Επειδή η γιορτή συνδέεται άμεσα με το νερό (Αγιασμός των υδάτων), οι πιστοί τιμούν τη μέρα καταναλώνοντας θαλασσινά.
- Δημοφιλή πιάτα: Ψαρόσουπα, μπακαλιάρος σκορδαλιά, χταπόδι κρασάτο.
2. Κρέας (Αρνί ή Χοιρινό)
Καθώς το Δωδεκαήμερο τελειώνει, σε πολλές ορεινές περιοχές της Ελλάδας το τραπέζι περιλαμβάνει κρέας. Συνήθως σερβίρεται χοιρινό με σέλινο ή αρνί φρικασέ, πιάτα που συνδυάζουν τα χειμωνιάτικα χόρτα με το κρέας.
3. Λουκουμάδες (Ξεροτήγανα)
Δεν υπάρχουν Φώτα χωρίς το γλυκό που «διώχνει» τους Καλικάντζαρους! Σύμφωνα με το λαϊκό δοξάρι, οι καλικάντζαροι φεύγουν τρομαγμένοι από τον Αγιασμό, αλλά οι νοικοκυρές φτιάχνουν λουκουμάδες (ή ξεροτήγανα) για να τους γλυκάνουν ή να τους διώξουν μια και καλή.
Η παροιμία λέει:
«Φεύγουν οι καλικάντζαροι, φεύγουν τα παγανά, έφτασε ο τρελόπαπας με την αγιαστούρα του. Τιτσίν τιτσίν λουκάνικο, κομμάτι ξεροτήγανο…»
Οι λουκουμάδες σερβίρονται ζεστοί με άφθονο μέλι, κανέλα και τριμμένο καρύδι.
Τοπικά Έθιμα Φαγητού ανά την Ελλάδα
- Ήπειρος: Η παραδοσιακή αλευρόπιτα ή χορτόπιτα συνοδεύει το γεύμα.
- Πόντος: Έφτιαχναν το «σιρόν» (ζυμαρικό με γιαούρτι και σκόρδο) ανήμερα της γιορτής.
- Κυκλάδες: Συνηθίζουν να τρώνε βραστό μπακαλιάρο ή κεφαλόπουλα.
Τώρα ξέρετε τι τρώμε τα Θεοφάνια! Είτε επιλέξετε τα παραδοσιακά φωτοκόλυβα για την παραμονή, είτε ένα πλούσιο τραπέζι με ψάρι ή κρέας για την ημέρα της γιορτής, μην ξεχάσετε τους μελωμένους λουκουμάδες.
Συχνές Ερωτήσεις
Τρώμε κρέας τα Θεοφάνια; Ναι! Ανήμερα των Θεοφανείων (6 Ιανουαρίου) επιτρέπεται η κατανάλωση κρέατος, γαλακτοκομικών και λαδιού. Δεν υπάρχει νηστεία.
Γιατί τρώμε ψάρι τα Φώτα αφού δεν νηστεύουμε; Είναι καθαρά εθιμοτυπικό λόγω της σύνδεσης της ημέρας με το νερό και τη βάπτιση. Δεν είναι εκκλησιαστικός κανόνας, αλλά παράδοση.
Πότε νηστεύουμε για τα Φώτα; Η μόνη μέρα νηστείας είναι η παραμονή των Θεοφανείων, δηλαδή η 5η Ιανουαρίου.
