Υπάρχουν ενστικτώδεις φόβοι;

Ασφαλώς πολλοί φόβοι έχουν την προέλευσή τους στην προσωπική εμπειρία, στην αλληλεπίδραση του ατόμου με το περιβάλλον. Μήπως όμως υπάρχουν και φόβοι προς συγκεκριμένα ερεθίσματα που είναι εγγενείς, ενστικτώδεις;

Φαίνεται πως όλοι είμαστε πρόθυμοι να δεχτούμε ότι τα παιδιά έχουν εγγενείς ενστικτώδεις φόβους ειδικά για συγκεκριμένα ερεθίσματα, όπως π.χ είναι ο φόβος για τα φίδια, το σκοτάδι, τους έντονους ήχους, τα υπερφυσικά όντα, τους κεραυνούς κ.α. Ακόμη και ο John Watson, ο ιδρυτής του συμπεριφορισμού, ο οποίος τόσο κατηγορηματικά είχε ταχθεί υπέρ της εμπειριοκρατίας και εναντίον των ενδογενών παραγόντων, δεν μπορούσε να αποφύγει τον πειρασμό και είχε δεχθεί ότι υπάρχουν δύο συνθήκες που εγγενώς προκαλούν φόβο στο παιδί: ο δυνατός ήχος και η απώλεια της στήριξης και της ισορροπίας. Όλους τους άλλους φόβους τους θεωρούσε επίκτητους.

Νεότερες έρευνες έδειξαν ότι δεν υπάρχουν ενστικτώδεις φόβοι ειδικοί για συγκεκριμένα ερεθίσματα, αλλά μια ενστικτώδης γενική προδιάθεση και ικανότητα να αντιδρούμε στο άγνωστο, το ασυνήθιστο, το απροσδόκητο, το απότομο. Σε μια πειραματική έρευνα βρέθηκε ότι βρέφη μέχρι και 2 έτων, δεν έδειχναν κανένα φόβο για το ζωντανό φίδι. Έσπευδαν πρόθυμα ακόμα και να το πιάσουν ακόμα και με τα χέρια τους. Στα 3,5 χρόνια εκδήλωναν μια έντονη περιέργεια στη θέα του ζωντανού ήταν όμως προσεκτικά και επιφυλακτικά στις κινήσεις τους. Σαφή φόβο για το φίδι εκδήλωναν μετά το 4ο έτος. Εντονότερο φόβο παρουσίαζαν οι ενήλικοι. Αντίθετα, ξέρουμε ότι ο πρώτος φόβος που παρουσιάζει το παιδί είναι προς τα άγνωστα πρόσωπα περί τον 6ο ή 7ο μήνα. Καθώς αρχίζει να απκτά σαφή εικόνα του μητρικού προσώπου η θέα του διαφορετικού, άγνωστου προσώπου, προκαλεί φόβο.

Η εμπειρική έρευνα έχει δείξει ότι, καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν, αρχίζουν ν αδείχνουν διαφορές και στον αριθμό και στα είδη των καταστάσεων που τους προκαλούν φόβο. Η μόνη άποψη που μπορεί να διατυπωθεί για να καλυφθούν όλες οι περιπτώσεις των παιδικών αυτών φόβων είναι ότι τα παιδιά τείνουν να φοβούνται τα πράγματα που απαιτούν μια απότομη και απροσδόκητη αλλαγή. Ερεθίσματα που είναι καινοφανή και άγνωστα που παρουσιάζονται χωρίς κάποια προπαρασκευή ή που είναι επώδυνα και υπέρμετρα έντονα, ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. συχνότερα τα παιδιά δείχνουν φόβο π.χ για το βάτραχο, γιατί κάνει απότομες κινήσεις ή για ένα μικρό σκαθάρι, γιατί πετιέται απότομο στον αέρα. Αντίθετα τα σκουλήκια και οι κάμπιες προκαλούν μόνο ελαφράς μορφής περιέργειες. Ο φόβος θεωρείται ως μια φυσική αντίδραση σε κάθε κατάσταση που απαιτεί αλλαγή,τηνοποία το άτομο δεν είναι έτοιμο να αφομοιώσει και να προσαρμοστεί σε αυτή.