Γράφει ο Κωνσταντίνος Ι. Νταλούκας, Παιδίατρος, Πρόεδρος Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ελευθεροεπαγγελματιών Παιδιάτρων
Υπάρχουν στιγμές στην ιατρική όπου ένα εμβόλιο δεν αλλάζει απλώς την πορεία μιας λοίμωξης, αλλά αλλάζει την ιστορία ενός καρκίνου. Το εμβόλιο έναντι του HPV είναι μία από αυτές τις περιπτώσεις.
Ο HPV δεν αφορά μόνο τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας
Ο HPV, ο ιός των ανθρώπινων θηλωμάτων, είναι ένας πολύ συχνός ιός. Μεταδίδεται κυρίως με τη σεξουαλική επαφή και οι περισσότεροι άνθρωποι θα έρθουν κάποια στιγμή στη ζωή τους σε επαφή μαζί του. Στις περισσότερες περιπτώσεις ο οργανισμός τον απομακρύνει χωρίς συνέπειες. Σε ορισμένες όμως περιπτώσεις, ειδικά όταν πρόκειται για τους λεγόμενους «υψηλού κινδύνου» τύπους του ιού, η λοίμωξη μπορεί να επιμείνει για χρόνια και να οδηγήσει σε προκαρκινικές αλλοιώσεις ή καρκίνο.
Για πολλά χρόνια, όταν μιλούσαμε για HPV, το μυαλό πήγαινε σχεδόν αποκλειστικά στον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας. Σήμερα γνωρίζουμε ότι ο HPV δεν αφορά μόνο τα κορίτσια και τις γυναίκες. Συνδέεται επίσης με καρκίνους του πρωκτού, του αιδοίου, του κόλπου, του πέους και σε σημαντικό ποσοστό καρκίνων του στοματοφάρυγγα. Για αυτό και η σύγχρονη προσέγγιση δεν είναι πλέον «εμβολιάζουμε τα κορίτσια για καρκίνο στον τράχηλο της μήτρας», αλλά «εμβολιάζουμε αγόρια και κορίτσια για να προλάβουμε HPV-σχετιζόμενα νοσήματα και καρκίνους». Το 9δύναμο εμβόλιο έχει ένδειξη στην Ευρώπη από την ηλικία των 9 ετών για την πρόληψη προκαρκινικών αλλοιώσεων και καρκίνων του τραχήλου της μήτρας, του αιδοίου, του κόλπου και του πρωκτού, του στοματοφάρυγγα και του πέους, καθώς και γεννητικών κονδυλωμάτων που προκαλούνται από συγκεκριμένους τύπους HPV.
Η μεγάλη επιστημονική ιδέα πίσω από το εμβόλιο ήταν σχετικά απλή, αλλά εξαιρετικά σημαντική. Να προλάβουμε τη μόλυνση πριν αυτή εγκατασταθεί. Το εμβόλιο δεν θεραπεύει μια υπάρχουσα HPV λοίμωξη. Δεν δίνεται για να εξαφανίσει κονδυλώματα ή προκαρκινικές αλλοιώσεις. Δίνεται πριν την έκθεση στον ιό, ώστε το ανοσοποιητικό σύστημα να είναι έτοιμο να τον αναγνωρίσει και να τον εμποδίσει να εγκατασταθεί.
Από τα πρώτα εμβόλια στο 9δύναμο HPV εμβόλιο
Τα πρώτα εμβόλια στόχευαν τους πιο επικίνδυνους τύπους HPV, κυρίως τους τύπους 16 και 18, που ευθύνονται για μεγάλο μέρος των καρκίνων του τραχήλου της μήτρας. Αργότερα ήρθαν εμβόλια με ευρύτερη κάλυψη, συμπεριλαμβάνοντας τύπους που προκαλούν κονδυλώματα, αλλά και περισσότερους ογκογόνους τύπους. Η σημερινή κύρια μορφή εμβολίου είναι το 9δύναμο, που διεύρυνε σημαντικά το φάσμα προστασίας. Η εξέλιξη αυτή θυμίζει, σε έναν βαθμό, την πορεία που είδαμε και με άλλα εμβόλια. Ξεκινήσαμε από την προστασία έναντι των πιο κρίσιμων τύπων και προχωρήσαμε σε ευρύτερη κάλυψη.
Τα επιστημονικά δεδομένα που άλλαξαν την εικόνα της πρόληψης
Το πιο εντυπωσιακό όμως δεν είναι μόνο η θεωρία. Είναι τα πραγματικά δεδομένα. Η εμπειρία από χώρες με οργανωμένα εμβολιαστικά προγράμματα δείχνει μεγάλη μείωση των λοιμώξεων από HPV, των προκαρκινικών αλλοιώσεων και πλέον και του ίδιου του καρκίνου του τραχήλου. Στην Αγγλία, μελέτη στο περιοδικό The Lancet έδειξε ότι η εισαγωγή του εθνικού προγράμματος εμβολιασμού έναντι HPV συνδέθηκε με μεγάλη μείωση των περιστατικών καρκίνου του τραχήλου, ιδιαίτερα στις γυναίκες που εμβολιάστηκαν σε μικρότερη ηλικία. Νεότερη ανάλυση, επίσης στο The Lancet, εκτίμησε ότι έως το τέλος του 2024 το πρόγραμμα εμβολιασμού στην Αγγλία είχε ήδη συνδεθεί με αποτροπή περίπου 200 θανάτων από καρκίνο του τραχήλου της μήτρας.
Γιατί ο HPV εμβολιασμός πρέπει να γίνεται πριν από την έκθεση στον ιό
Αυτό είναι το σημείο που πρέπει να γίνει σαφές στους γονείς. Το εμβόλιο HPV δεν είναι ένα «εμβόλιο για μια μελλοντική σεξουαλική συμπεριφορά». Είναι εμβόλιο πρόληψης καρκίνου. Και όπως συμβαίνει με όλα τα προληπτικά εμβόλια, έχει μεγαλύτερη αξία όταν γίνεται πριν υπάρξει έκθεση στον λοιμογόνο παράγοντα.
Στην Ελλάδα, το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών Παιδιών και Εφήβων 2026 περιλαμβάνει τον εμβολιασμό έναντι HPV στο πρόγραμμα παιδιών και εφήβων. Οι ελληνικές συστάσεις έχουν επίσης μετακινηθεί προς τον καθολικό εμβολιασμό αγοριών και κοριτσιών, κάτι που αποτελεί κρίσιμη αλλαγή. Δεν προστατεύουμε μόνο τα κορίτσια από τον καρκίνο του τραχήλου. Προστατεύουμε και τα αγόρια από HPV-σχετιζόμενα νοσήματα, ενώ ταυτόχρονα μειώνουμε τη συνολική κυκλοφορία του ιού στην κοινότητα. Σύμφωνα με πρόσφατη αναφορά του ECDC, όλες οι χώρες της ΕΕ/ΕΟΧ συνιστούν πλέον HPV εμβολιασμό τόσο για κορίτσια όσο και για αγόρια στο πλαίσιο των εθνικών προγραμμάτων τους.
Τι γνωρίζουμε σήμερα για την ασφάλεια του HPV εμβολίου
Η ασφάλεια του εμβολίου έχει μελετηθεί εκτεταμένα. Όπως με όλα τα εμβόλια, μπορεί να υπάρξει πόνος, ερυθρότητα ή οίδημα στο σημείο της ένεσης, παροδικός πυρετός, πονοκέφαλος ή αίσθημα κόπωσης. Τα μεγάλα συστήματα φαρμακοεπαγρύπνησης δεν έχουν αλλάξει το βασικό συμπέρασμα. Το εμβόλιο HPV έχει ισχυρό προφίλ ασφάλειας και το όφελος από την πρόληψη καρκίνων είναι πολύ μεγαλύτερο από τον κίνδυνο των συνήθως ήπιων ανεπιθύμητων ενεργειών. Το CDC συνοψίζει ότι ο HPV εμβολιασμός συνιστάται για όλους έως την ηλικία των 26 ετών εφόσον δεν έχουν εμβολιαστεί, με τις ηλικίες έναρξης και τον αριθμό των δόσεων να εξαρτώνται από την ηλικία και ειδικές καταστάσεις, όπως η ανοσοκαταστολή.
Οι τρεις μεγάλες προκλήσεις για το μέλλον του HPV εμβολιασμού
Ο εμβολιασμός κατά του HPV σήμερα κινείται σε 3 κατευθύνσεις.
1. Ο στόχος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για το 2030
Η πρώτη είναι: Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει θέσει ως στόχο για το 2030 το σχήμα 90-70-90: 90% των κοριτσιών να έχουν εμβολιαστεί έναντι HPV έως τα 15 έτη, 70% των γυναικών να έχουν πρόσβαση σε κατάλληλο προληπτικό έλεγχο και 90% όσων έχουν προκαρκινικές αλλοιώσεις ή καρκίνο να έχουν πρόσβαση σε θεραπεία. Η δυνατότητα σχήματος μίας δόσης, όπου αυτό υιοθετείται από εθνικά προγράμματα, μπορεί να βοηθήσει ιδιαίτερα χώρες ή πληθυσμούς όπου η ολοκλήρωση πολλών δόσεων είναι δύσκολη. Μελέτες όπως η ESCUDDO έδειξαν ότι, μετά από πενταετή παρακολούθηση, μία δόση βιοδύναμου ή 9δύναμου HPV εμβολίου παρείχε παρόμοια προστασία με δύο δόσεις έναντι λοιμώξεων από HPV 16/18. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε χώρα αλλάζει αυτομάτως το πρόγραμμά της. Σημαίνει όμως ότι η επιστήμη ανοίγει τον δρόμο για πιο απλά και εφαρμόσιμα προγράμματα.
2. Καθολικός εμβολιασμός και ισότιμη πρόσβαση για όλα τα παιδιά
Η δεύτερη κατεύθυνση είναι η ακόμα ευρύτερη και πιο ισότιμη κάλυψη. Το εμβόλιο υπάρχει, αλλά η πρόκληση είναι να φτάσει σε όλα τα παιδιά. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο επιστημονικό. Είναι οργανωτικό, κοινωνικό και επικοινωνιακό. Χρειάζονται σχολικά προγράμματα, υπενθυμίσεις, καθαρή ενημέρωση των γονέων, εύκολη πρόσβαση και αποφυγή της αμηχανίας με την οποία αρκετοί ενήλικες μιλούν ακόμη για ένα εμβόλιο που σχετίζεται με σεξουαλικά μεταδιδόμενο ιό. Όταν η συζήτηση γίνεται σωστά, το μήνυμα είναι απλό. Εμβολιάζουμε στην παιδική και εφηβική ηλικία για να προλάβουμε καρκίνους στην ενήλικη ζωή.
Η έρευνα για τα θεραπευτικά HPV εμβόλια συνεχίζεται
Η τρίτη κατεύθυνση αφορά κάτι διαφορετικό. Τα θεραπευτικά εμβόλια. Τα σημερινά HPV εμβόλια είναι προληπτικά. Δεν έχουν σχεδιαστεί για να θεραπεύουν εγκατεστημένη λοίμωξη ή προκαρκινικές αλλοιώσεις. Η έρευνα όμως διερευνά θεραπευτικές προσεγγίσεις που θα μπορούσαν στο μέλλον να βοηθούν τον οργανισμό να αντιμετωπίσει χρόνια HPV λοίμωξη ή προκαρκινικές βλάβες. Το NCI περιγράφει ως μακροπρόθεσμο στόχο την ανάπτυξη HPV θεραπευτικών παρεμβάσεων που θα μπορούσαν να αντιμετωπίζουν χρόνιες λοιμώξεις ή να οδηγούν σε υποστροφή προκαρκινικών αλλοιώσεων, συμπληρώνοντας τον προληπτικό εμβολιασμό και τον HPV-based έλεγχο. Αυτό είναι ελπιδοφόρο, αλλά παραμένει πεδίο έρευνας και όχι υποκατάστατο του σημερινού εμβολιασμού.
Ένα εμβόλιο που προλαμβάνει τον καρκίνο πριν εμφανιστεί
Το εμβόλιο HPV έχει μια ιδιαιτερότητα. Το όφελός του δεν φαίνεται την επόμενη εβδομάδα ούτε τον επόμενο μήνα. Φαίνεται χρόνια αργότερα, όταν ένα παιδί που εμβολιάστηκε στην προεφηβεία δεν θα εμφανίσει μια προκαρκινική αλλοίωση ή έναν καρκίνο στην ενήλικη ζωή. Αυτό κάνει το μήνυμα πιο δύσκολο, αλλά και πιο σημαντικό. Η πρόληψη, όταν πετυχαίνει, συχνά δεν φαίνεται. Φαίνεται μόνο αυτό που δεν συνέβη.
Σήμερα λοιπόν δεν μιλάμε απλώς για ένα εμβόλιο «κατά ενός ιού». Μιλάμε για ένα από τα λίγα εμβόλια που μπορούν να μειώσουν θεαματικά την εμφάνιση συγκεκριμένων καρκίνων. Μιλάμε για μια ευκαιρία δημόσιας υγείας που αφορά και τα δύο φύλα. Και μιλάμε για ένα μέλλον όπου ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας, από μία σοβαρή και συχνά τραγική νόσο, μπορεί να γίνει σταδιακά σπάνιο νόσημα, αρκεί να χρησιμοποιήσουμε σωστά τα εργαλεία που ήδη έχουμε.
Το εμβόλιο έναντι του HPV είναι από τις πιο καθαρές αποδείξεις ότι η παιδιατρική πρόληψη δεν προστατεύει μόνο την παιδική ηλικία αλλά και την ενήλικη ζωή που έρχεται.
