Η παιδική ηλικία έχει τις καλές και τις δύσκολες μέρες της. Ένα παιδί μπορεί να γίνει πιο ευέξαπτο, να κλειστεί για λίγο στο δωμάτιό του ή να χάσει προσωρινά το ενδιαφέρον του για κάτι που μέχρι χθες αγαπούσε. Συνήθως, αυτές οι αλλαγές αποτελούν μέρος της φυσιολογικής συναισθηματικής ανάπτυξης.
Τι γίνεται όμως όταν η αλλαγή επιμένει;
Όταν ένα παιδί απομακρύνεται από τους φίλους του, δεν χαίρεται πλέον δραστηριότητες που κάποτε αγαπούσε, δυσκολεύεται στο σχολείο ή αρχίζει να εκφράζει συχνά αρνητικές σκέψεις για τον εαυτό του, αξίζει να δώσουμε μεγαλύτερη προσοχή.
Η κατάθλιψη στα παιδιά δεν εμφανίζεται πάντα με τον τρόπο που την έχουμε στο μυαλό μας. Δεν είναι απαραίτητα ένα παιδί που φαίνεται συνεχώς λυπημένο. Μπορεί να εκδηλωθεί μέσα από αλλαγές στη συμπεριφορά, στον ύπνο, στην όρεξη, στη σχολική επίδοση, στις σχέσεις με τους άλλους ή ακόμη και μέσα από σωματικά ενοχλήματα.
10 σημάδια που αξίζει να προσέξουν οι γονείς
1. Έχει χάσει το ενδιαφέρον του για πράγματα που αγαπούσε
Αυτό είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημάδια. Ένα παιδί που λάτρευε το ποδόσφαιρο, το Minecraft, τη ζωγραφική ή τις συναντήσεις με τους φίλους του μπορεί ξαφνικά να σταματήσει να ενδιαφέρεται. Δεν σημαίνει ότι κάθε αλλαγή ενδιαφέροντος είναι ανησυχητική. Η μεγαλύτερη σημασία βρίσκεται στη διάρκεια και στην ένταση της αλλαγής.
2. Απομακρύνεται από φίλους και οικογένεια
Αν ένα παιδί που συνήθως αναζητά την παρέα των άλλων αρχίζει να αποφεύγει φίλους, οικογενειακές δραστηριότητες ή ακόμη και ανθρώπους με τους οποίους ήταν κοντά, αξίζει να διερευνήσουμε τι συμβαίνει. Η κοινωνική απόσυρση μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι το παιδί δυσκολεύεται συναισθηματικά.
3. Είναι περισσότερο ευερέθιστο ή θυμωμένο
Στα παιδιά και στους εφήβους η κατάθλιψη δεν εκφράζεται πάντα ως εμφανής θλίψη. Μπορεί να εμφανίζεται ως έντονη ευερεθιστότητα, ξεσπάσματα ή ασυνήθιστος θυμός. Ένα παιδί που είναι μονίμως εκνευρισμένο ή αντιδρά πολύ διαφορετικά από ό,τι συνήθως μπορεί να χρειάζεται περισσότερη προσοχή και όχι απλώς περισσότερη πειθαρχία.
4. Παρουσιάζει ξαφνική πτώση στο σχολείο
Μια σημαντική αλλαγή στους βαθμούς, στη συγκέντρωση ή στη συμμετοχή στο σχολείο μπορεί να αποτελεί ένα ακόμη σημάδι. Το παιδί μπορεί να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, να μην έχει ενέργεια για να διαβάσει ή να δείχνει ξαφνικά αδιαφορία για το σχολείο.
Φυσικά, η πτώση στη σχολική επίδοση μπορεί να έχει πολλές άλλες αιτίες. Γι’ αυτό έχει σημασία να εξετάζεται μαζί με τις υπόλοιπες αλλαγές στη συμπεριφορά του παιδιού.
5. Κλαίει συχνότερα ή φαίνεται μονίμως πεσμένο
Η συχνή θλίψη, το κλάμα ή μια γενικότερη αλλαγή στη διάθεση που επιμένει είναι σημάδια που αξίζει να προσέξουμε. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι αν το παιδί φαίνεται να μην μπορεί να χαρεί πράγματα που συνήθως του προκαλούσαν χαρά.
6. Έχουν αλλάξει ο ύπνος και η ενέργειά του
Η κατάθλιψη μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τον ύπνο. Κάποια παιδιά μπορεί να κοιμούνται περισσότερο από το συνηθισμένο, ενώ άλλα δυσκολεύονται να κοιμηθούν ή ξυπνούν συχνά.
Μπορεί επίσης να εμφανίζουν έντονη κόπωση, να δυσκολεύονται να σηκωθούν το πρωί ή να φαίνονται χωρίς ενέργεια ακόμη και για δραστηριότητες που προηγουμένως απολάμβαναν.
7. Έχει αλλάξει η όρεξη ή το βάρος του
Αλλαγές στην όρεξη μπορεί επίσης να εμφανιστούν. Ένα παιδί μπορεί να τρώει πολύ λιγότερο ή περισσότερο από ό,τι συνήθως. Στα παιδιά και στους εφήβους οι αλλαγές στο βάρος χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή, καθώς η ανάπτυξη συνεχίζεται. Δεν αξιολογούνται με τα ίδια κριτήρια που χρησιμοποιούνται στους ενήλικες.
8. Μιλά αρνητικά για τον εαυτό του
Φράσεις όπως: «Δεν είμαι καλός σε τίποτα». «Όλα είναι δικό μου λάθος». «Δεν αξίζω». «Δεν μπορώ να κάνω τίποτα σωστά». δεν πρέπει να περνούν απαρατήρητες, ιδιαίτερα όταν επαναλαμβάνονται. Η έντονη αίσθηση αναξιότητας ή υπερβολικής ενοχής μπορεί να αποτελεί σύμπτωμα κατάθλιψης. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αρνητική φράση ενός παιδιού αποτελεί ένδειξη κατάθλιψης. Σημασία έχει η επιμονή, η ένταση και το γενικότερο πλαίσιο.
9. Παραπονιέται συχνά για πονοκέφαλο ή πόνο στην κοιλιά
Η ψυχική δυσφορία δεν εκδηλώνεται πάντα με λόγια. Τα παιδιά μπορεί να εμφανίσουν σωματικά συμπτώματα, όπως πονοκεφάλους ή πόνους στην κοιλιά, χωρίς να υπάρχει απαραίτητα εμφανής σωματική αιτία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πονοκέφαλος ή κοιλιακός πόνος είναι ψυχολογικός. Αντίθετα, τα επίμονα ή επαναλαμβανόμενα συμπτώματα χρειάζονται αξιολόγηση από παιδίατρο, ενώ παράλληλα εξετάζεται και η συναισθηματική κατάσταση του παιδιού.
10. Αναφέρεται συχνά στον θάνατο ή δείχνει ότι δεν θέλει να ζει
Αυτό είναι το σημάδι που δεν πρέπει ποτέ να αγνοείται. Αν ένα παιδί μιλά συχνά για τον θάνατο, γράφει ή ζωγραφίζει επανειλημμένα σχετικά με τον θάνατο ή εκφράζει ότι θέλει να πεθάνει ή να κάνει κακό στον εαυτό του, χρειάζεται άμεση αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Ο γονιός δεν χρειάζεται να πανικοβληθεί ούτε να προσπαθήσει να «βγάλει» μόνος του συμπέρασμα. Χρειάζεται, όμως, να πάρει το παιδί στα σοβαρά και να αναζητήσει άμεσα επαγγελματική βοήθεια.
Πότε μια αλλαγή δεν είναι απλώς «μια δύσκολη φάση»;
Η παιδική ηλικία και η εφηβεία συνοδεύονται από πολλές αλλαγές. Ένας καβγάς με έναν φίλο, μια απογοήτευση, η πίεση των εξετάσεων ή μια δύσκολη εβδομάδα μπορούν προσωρινά να επηρεάσουν τη διάθεση ενός παιδιού. Η κατάθλιψη, όμως, χαρακτηρίζεται από συμπτώματα που επιμένουν και επηρεάζουν ουσιαστικά την καθημερινή ζωή.
Γι’ αυτό οι γονείς μπορούν να αναρωτηθούν:
- Έχουν αρχίσει οι δύσκολες μέρες να είναι περισσότερες από τις καλές;
- Έχει αλλάξει σημαντικά ο ύπνος ή η όρεξη;
- Δυσκολεύεται να σηκωθεί για το σχολείο;
- Έχει μειωθεί η συγκέντρωσή του;
- Δεν απολαμβάνει πλέον δραστηριότητες που αγαπούσε;
- Έχει απομακρυνθεί από φίλους ή οικογένεια;
- Έχει αλλάξει αισθητά η συμπεριφορά του;
- Εκφράζει συχνά αρνητικές σκέψεις για τον εαυτό του;
Αν αρκετές από αυτές τις αλλαγές επιμένουν, είναι καλή στιγμή για μια συζήτηση και, εφόσον χρειάζεται, για επικοινωνία με έναν ειδικό.
Πώς μιλάμε σε ένα παιδί που δεν είναι καλά;
Το πρώτο βήμα δεν είναι να του πούμε «έχεις κατάθλιψη». Είναι να του δείξουμε ότι είμαστε διαθέσιμοι να ακούσουμε. Ένα παιδί μπορεί να δυσκολεύεται να περιγράψει αυτό που νιώθει ή να φοβάται ότι θα απογοητεύσει τους γονείς του. Γι’ αυτό βοηθούν περισσότερο οι ανοιχτές ερωτήσεις: «Σε βλέπω λίγο διαφορετικό τελευταία. Θέλεις να μου πεις τι σε απασχολεί;» «Πώς ήταν η μέρα σου πραγματικά;» «Υπάρχει κάτι που σε δυσκολεύει και δεν ξέρω;»
Και κυρίως, ας αποφύγουμε φράσεις όπως «όλα τα παιδιά τα περνούν αυτά», «είναι απλώς η ηλικία σου» ή «σκέψου θετικά». Ακόμη κι αν η πρόθεσή μας είναι να βοηθήσουμε, τέτοιες απαντήσεις μπορεί να κάνουν το παιδί να αισθανθεί ότι τα συναισθήματά του δεν έχουν χώρο. Αντίθετα, ένα απλό «χαίρομαι που μου το είπες» μπορεί να ανοίξει την πόρτα για μια πολύ πιο ουσιαστική συζήτηση.
Η κατάθλιψη στα παιδιά αντιμετωπίζεται
Η διάγνωση της κατάθλιψης δεν γίνεται επειδή ένα παιδί έχει ένα ή δύο από τα παραπάνω σημάδια. Ο ειδικός αξιολογεί τη διάρκεια και την ένταση των συμπτωμάτων, το πώς επηρεάζουν την καθημερινότητα του παιδιού και αν μπορεί να υπάρχει κάποια άλλη εξήγηση.
Όταν υπάρχει κατάθλιψη, η αντιμετώπιση μπορεί να περιλαμβάνει ψυχοθεραπεία, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί και φαρμακευτική αγωγή, πάντα μετά από αξιολόγηση ειδικού. Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία (CBT) και η διαπροσωπική ψυχοθεραπεία (IPT) είναι μεταξύ των θεραπευτικών προσεγγίσεων που έχουν μελετηθεί για την κατάθλιψη σε παιδιά και εφήβους.
Το σημαντικό είναι ότι η κατάθλιψη δεν είναι κάτι που ένα παιδί πρέπει να αντιμετωπίσει μόνο του. Και για τον γονιό, ίσως το πιο σημαντικό μήνυμα είναι αυτό: δεν χρειάζεται να είστε ειδικός για να καταλάβετε ότι κάτι έχει αλλάξει. Χρειάζεται να γνωρίζετε το παιδί σας, να παρατηρείτε τις αλλαγές και, όταν αυτές επιμένουν, να μη φοβάστε να ζητήσετε βοήθεια.
