Γράφει η Ιωάννα Θεοδωρακοπούλου, PsyD, MSc, Counselling Psychologist – Psychotherapist / Infertility Counsellor, Head of Counselling services at SYNEIDOS ([email protected])
«Είναι τόσο ώριμο παιδί για την ηλικία του.» «Δεν μας έχει δημιουργήσει ποτέ πρόβλημα.» «Καταλαβαίνει τα πάντα μόνο του.» Συνήθως τα λέμε ως κομπλιμέντο και δεν θα πω ότι δεν είναι σημαντικά στοιχεία ανάπτυξης η υπευθυνότητα, η ενσυναίσθηση και η σταδιακή αυτονομία είναι σημαντικά στοιχεία της ανάπτυξης. Υπάρχει όμως μια λεπτή διαφορά ανάμεσα στο παιδί που μαθαίνει να αυτονομείται και στο παιδί που έχει μάθει πολύ νωρίς να μην έχει ανάγκες.
Ένα παιδί δεν χρειάζεται να γίνει μικρός ενήλικας αλλά χρειάζεται να έχει χώρο να είναι παιδί. Υπάρχουν παιδιά που δεν κάνουν φασαρία, δεν ζητούν πολλά και προσπαθούν να μην επιβαρύνουν τους γονείς τους. Βλέπουν τη μαμά κουρασμένη και λένε «Δεν πειράζει, θα το κάνω μόνος μου.» Αντιλαμβάνονται ότι η οικογένεια περνά μια δύσκολη περίοδο και σταματούν να ζητούν πράγματα. Βλέπουν έναν γονιό στενοχωρημένο και προσπαθούν να τον κάνουν να αισθανθεί καλύτερα. Μπορεί να φαίνονται εξαιρετικά ώριμα. Όμως ένα ερώτημα αξίζει να μας απασχολήσει, μήπως μπορεί και αυτά να χρειάζονται τους άλλους ή έχουν μάθει ότι πρέπει πάντα να τα καταφέρνουν μόνα τους; Ένα παιδί που λέει «δεν θέλω να σε ενοχλήσω» μπορεί πράγματι να δείχνει ενσυναίσθηση. Μπορεί όμως και να έχει μάθει να βάζει συστηματικά τις δικές του ανάγκες σε δεύτερη μοίρα.
Το να μάθει ένα παιδί να ντύνεται μόνο του, να οργανώνει την τσάντα του, να φροντίζει τα πράγματά του ή να αναλαμβάνει μια μικρή ευθύνη είναι μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης. Είναι όμως διαφορετικό το «μπορώ να το καταφέρω» από το πρέπει να τα καταφέρνω μόνος μου, γιατί οι άλλοι έχουν αρκετά προβλήματα. Στη δεύτερη περίπτωση, το παιδί δεν αναπτύσσει απλώς αυτονομία. Μπορεί να αισθάνεται ότι δεν έχει δικαίωμα να δυσκολεύεται, να ζητά ή να επιβαρύνει τους άλλους. Αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές όταν ένα παιδί δυσκολεύεται αλλά δεν ζητά βοήθεια. Η υγιής αυτονομία, όμως, δεν είναι η απουσία ανάγκης. Είναι η δυνατότητα να προσπαθώ μόνος μου και να ξέρω πότε χρειάζομαι βοήθεια.
Σε οικογένειες που αντιμετωπίζουν έντονα προβλήματα, συγκρούσεις, οικονομικές δυσκολίες ή άλλες απαιτητικές συνθήκες, ένα παιδί μπορεί να αναλάβει ρόλους που ξεπερνούν την ηλικία του. Να φροντίζει συχνά μικρότερα αδέρφια, να προσπαθεί να συμφιλιώσει τους γονείς, να λειτουργεί ως συναισθηματικό στήριγμα για έναν γονιό, να αισθάνεται ότι πρέπει να είναι «δυνατό» για να μην επιβαρύνει περισσότερο την οικογένεια. Δεν σημαίνει ότι κάθε ευθύνη είναι προβληματική. Η ευθύνη μπορεί να καλλιεργεί αυτοπεποίθηση και δεξιότητες. Το ζήτημα είναι αν το παιδί έχει την ελευθερία να πει «Δεν μπορώ σήμερα.» χωρίς να αισθάνεται ότι απογοητεύει τους πάντες.
Κάποιες φορές επιβραβεύουμε ακριβώς αυτή την υπερβολική προσαρμογή με τοποθετήσεις όπως «Εσύ είσαι το εύκολο παιδί μου.», «Ξέρω ότι μπορώ να βασίζομαι πάνω σου.», «Εσύ με καταλαβαίνεις.» Οι φράσεις αυτές λέγονται με αγάπη, αν όμως επαναλαμβάνονται, το παιδί μπορεί να συνδέσει την αξία του με το πόσο συνεργάσιμο, υπεύθυνο και «εύκολο» είναι. Τότε μπορεί να δυσκολεύεται να πει ότι δεν συμφωνεί, ότι θύμωσε, δεν θέλει, ότι χρειάζεται βοήθεια. Και αυτό χρίζει προσοχής. Δεν θέλουμε μόνο παιδιά που προσαρμόζονται. Θέλουμε παιδιά που μπορούν να εκφράζουν και τον εαυτό τους.
Ένα από τα πιο σημαντικά μηνύματα που μπορούμε να δώσουμε είναι ότι τα προβλήματα των μεγάλων είναι ευθύνη των μεγάλων. Το παιδί δεν χρειάζεται να μας κάνει καλά όταν είμαστε στενοχωρημένοι. Δεν χρειάζεται να κρύβει τη δική του στενοχώρια επειδή «η μαμά έχει ήδη αρκετά». Δεν χρειάζεται να παίξει τον ρόλο του ειρηνοποιού όταν οι ενήλικες συγκρούονται. Και δεν χρειάζεται να είναι πάντα δυνατό. Πρέπει να του επιτρέψουμε να πει ότι θύμωσε μαζί μας, να ζητήσει βοήθεια. Να του υπενθυμίζουμε ότι δεν χρειάζεται να λύσει εκείνο το πρόβλημα καθώς εμείς είμαστε οι γονείς και εμείς φροντίζουμε εκείνο όχι το αντίστροφο. Αυτό θα του επιτρέψει να αισθανθεί ασφαλές και δεν θα το κάνει εξαρτημένο.
Πώς λοιπόν καλλιεργούμε αυτονομία χωρίς να ζητάμε πρόωρη ωριμότητα ; Δίνουμε ευθύνες ανάλογες με την ηλικία, αλλά όχι ευθύνη για τη συναισθηματική κατάσταση της οικογένειας. Αφήνουμε χώρο για το «δεν μπορώ». Το να ζητήσει βοήθεια δεν είναι αποτυχία. Δεν επιβραβεύουμε μόνο την υπακοή. Χρειαζόμαστε παιδιά που μπορούν να διαφωνούν, να βάζουν όρια και να εκφράζουν ανάγκες. Ρωτάμε τι χρειάζονται τα ίδια. Όχι μόνο «Πώς πήγε η μέρα σου;», αλλά «Υπήρχε κάτι σήμερα που σε δυσκόλεψε;» ή «Χρειάστηκες βοήθεια;» Και κυρίως, τους δείχνουμε μέσα από τη δική μας συμπεριφορά ότι κανείς δεν χρειάζεται να είναι τέλειος, δυνατός και αυτάρκης όλη την ώρα.
Θέλουμε τα παιδιά μας να γίνουν υπεύθυνα, αυτόνομα και ικανά να φροντίζουν τον εαυτό τους. Δεν θέλουμε όμως να πιστέψουν ότι η ενηλικίωση σημαίνει πως δεν χρειάζονται κανέναν. Ένα παιδί που μεγαλώνει με ασφάλεια δεν μαθαίνει να μην χρειάζεται τους άλλους αλλά ότι μπορεί να τα καταφέρει αλλά μπορεί και να ζητήσει βοήθεια όταν χρειαστεί. Ίσως λοιπόν, την επόμενη φορά που θα ακούσουμε, «Τι ώριμο παιδί! Δεν ζητάει ποτέ τίποτα.» αξίζει να αναρωτηθούμε: μήπως δεν ζητά επειδή δεν χρειάζεται ή μήπως επειδή έχει μάθει ότι δεν πρέπει να χρειάζεται; Γιατί η πραγματική ωριμότητα δεν είναι να μάθει ένα παιδί να μη χρειάζεται τους άλλους. Είναι να μεγαλώσει γνωρίζοντας ότι μπορεί να στηρίζεται στους άλλους χωρίς να χάνει την αυτονομία και τη φωνή του.
