Τι σημαίνει πρώιμος γάμος; Ποια είναι μία «θεμιτή» ηλικία γάμου και εγκυμοσύνης; Μία νέα έρευνα επιχειρεί να ρίξει φως στα «έθιμα και τις ανάγκες για αλλαγή στις κοινότητα των Ρομά, προς όφελος των μελλοντικών γενεών.
Με τη συμμετοχή περισσότερων από 300 εκπροσώπων θεσμικών φορέων, επαγγελματιών του πεδίου, διαμεσολαβητών Ρομά και μελών κοινοτήτων από όλη την Ελλάδα πραγματοποιήθηκε την Τρίτη 3 Μαρτίου η διαδικτυακή ημερίδα παρουσίασης των αποτελεσμάτων του έργου Roma Child VOICE, που διοργάνωσε το Ινστιτούτο Prolepsis στο Europa Experience Athens. Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο του προγράμματος PREVENT, με φορέα υλοποίησης το Ινστιτούτο Prolepsis και εταίρο την Ένωση Ελλήνων Ρομά Διαμεσολαβητών και Συνεργατών τους.
Πρώιμος γάμος και εφηβική εγκυμοσύνη: Τι αλλάζει τις κοινότητες Ρομά
Ο πρώιμος γάμος, δηλαδή κάθε ένωση όπου τουλάχιστον ένας από τους συντρόφους είναι κάτω των 18 ετών, αποτελεί σοβαρή παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των δικαιωμάτων του παιδιού. Συχνά οδηγεί σε διακοπή της σχολικής φοίτησης, πρόωρη μητρότητα και αυξημένους κινδύνους για τη σωματική και ψυχική υγεία των εφήβων, ιδίως των κοριτσιών.
Στο πλαίσιο του έργου, η ερευνητική ομάδα του Ινστιτούτου Prolepsis υλοποίησε ποσοτική και ποιοτική έρευνα σε γυναίκες και άντρες από τις κοινότητες Ρομά, με στόχο τη διερεύνηση των γνώσεων, των αντιλήψεων και των στάσεων γύρω από ζητήματα παιδικής προστασίας.
Στο εξεταζόμενο δείγμα από τις κοινότητες Ασπροπύργου, Δήμου Αρτέμιδας και Αχαρνών, η ηλικία γάμου για τις γυναίκες κυμαινόταν από 12 έως 27 έτη, ενώ για τους άνδρες από 12 έως 28 έτη. Η ηλικία απόκτησης πρώτου παιδιού για τις γυναίκες κυμαινόταν από 13 έως 28 έτη, ενώ για τους άνδρες από 14 έως 28 έτη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η συμφωνία για τον γάμο πραγματοποιείται ήδη από την ηλικία των 10 ετών.
Ωστόσο, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αντιλήψεις σχετικά με την κατάλληλη ηλικία γάμου. Η πλειονότητα των συμμετεχόντων τοποθετεί την «ιδανική» ηλικία γάμου μεταξύ 18 και 24 ετών, τόσο για γυναίκες όσο και για άνδρες. Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε συμμετέχων από κοινότητα Ρομά στον Ασπρόπυργο κατά τη διάρκεια της έρευνας: «Δεν θέλω τα παιδιά μου να παντρευτούν τόσο νωρίς όπως εγώ. Τα παιδιά δεν πρέπει να γεννάνε παιδιά.»
Τα βιβλιογραφικά δεδομένα αναδεικνύουν, ότι η εφηβική εγκυμοσύνη συνδέεται με σημαντικούς κινδύνους για τη σωματική υγεία των εφήβων μητέρων, όπως αυξημένο κίνδυνο προεκλαμψίας, πρόωρου τοκετού, αιμορραγιών και λοιμώξεων. Παράλληλα, καταγράφονται σημαντικές επιπτώσεις στην ψυχική τους υγεία, με υψηλά ποσοστά κατάθλιψης, άγχους και συναισθηματικής απομόνωσης, ενώ η πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας στους οικισμούς παραμένει σχεδόν ανύπαρκτη. Οι συνέπειες αφορούν επίσης την υγεία των βρεφών και συχνά συνοδεύονται από περαιτέρω κοινωνικό αποκλεισμό, συμβάλλοντας στη διαιώνιση του κύκλου φτώχειας από γενιά σε γενιά.
Τι μπορεί και πρέπει να αλλάξει
Με βάση τα ευρήματα της έρευνας, το Ινστιτούτο Prolepsis διατύπωσε σειρά τεκμηριωμένων προτάσεων πολιτικής, όπως προτάθηκαν από την κοινότητα, για την πρόληψη των πρώιμων γάμων και της εφηβικής εγκυμοσύνης, μεταξύ των οποίων:
• Ενίσχυση της σχολικής φοίτησης, ιδίως για τα κορίτσια Ρομά, με κίνητρα παραμονής στο σχολείο και ειδική επιμόρφωση των εκπαιδευτικών.
• Συστηματική ενημέρωση για τη σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία, με βιωματικά εργαστήρια σε οικισμούς και δομές με τη συνεργασία επαγγελματιών και διαμεσολαβητών Ρομά.
• Ενίσχυση των θεσμικών μηχανισμών προστασίας και εφαρμογή του νομοθετικού πλαισίου, με καλύτερη καταγραφή και παρακολούθηση των πρόωρων γάμων και γεννήσεων και υποστήριξη των πιο ευάλωτων περιπτώσεων.
• Βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και στέγασης, ώστε να περιοριστούν οι συνθήκες κοινωνικού αποκλεισμού.
• Ενδυνάμωση του ρόλου των Κέντρων Κοινότητας με Παράρτημα Ρομά, ως βασικών σημείων παρέμβασης σε τοπικό επίπεδο.
• Ενεργή συμμετοχή των ίδιων των κοινοτήτων Ρομά στη διαμόρφωση και υλοποίηση των παρεμβάσεων. Σχεδιασμός δράσεων μαζί με την κοινότητα για την κοινότητα.
Στην ημερίδα συμμετείχαν σημαντικοί εκπρόσωποι του Συμβουλίου της Ευρώπης, οι οποίοι ανέδειξαν τη σημασία της προστασίας των δικαιωμάτων των παιδιών και της ενδυνάμωσης των κοριτσιών στις κοινότητες Ρομά. Στο χαιρετισμό του, ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης, Michael O’Flaherty, τόνισε ότι «οι φορείς αλλαγής στις κοινότητες των Ρομά είναι κυρίως κορίτσια και γυναίκες. Επομένως, η συνεργασία με κορίτσια και γυναίκες και η ενδυνάμωσή τους ως κατόχων δικαιωμάτων μπορεί να έχει πραγματικά μετασχηματιστικό αποτέλεσμα».
Ο κ. Γιώργος Σταμάτης, Γενικός Εισηγητής της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης για τους Ρομά και Ταξιδευτές και Βουλευτής Επικρατείας της ΝΔ υπογράμμισε τα ακόλουθα: «Οι γάμοι ανηλίκων αποτελούν παραβίαση των δικαιωμάτων του παιδιού. Σε καμία περίπτωση δε μπορούν να θεωρούνται έθιμο. Το ζήτημα είναι πώς μια κοινωνία με βαθιά στερεότυπα απέναντι στους Ρομά, αφήνει ένα παιδί να μεγαλώνει ως παιδί. Ως κράτη – μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης έχουμε την ευθύνη να αναπτύξουμε στοχευμένες πολιτικές για την ανάσχεση αυτού του φαινομένου και ως κοινωνία οφείλουμε να διαμορφώσουμε τις κατάλληλες προϋποθέσεις και να καταρρίψουμε προκαταλήψεις που στερούν από τα παιδιά Ρομά το δικαίωμα σε μια ισότιμη παιδική ηλικία με τα άλλα παιδιά. Η ουσιαστική ένταξη στη σχολική εκπαίδευση είναι απαραίτητη για την αντιμετώπιση των πρώιμων γάμων, καθώς και για το σπάσιμο της διαγενεακής φτώχειας στις κοινότητες των Ρομά. Κάθε παιδί, ανεξαρτήτως καταγωγής, δικαιούται να έχει ίση πρόσβαση στην εκπαίδευση, στην κοινωνική προστασία και σε ίσες ευκαιρίες για πρόοδο και προσωπική εξέλιξη. Αυτά είναι δικαιώματα αναφαίρετα και αδιαπραγμάτευτα, όπως κατοχυρώνονται στη Σύμβαση των ΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού, και εμείς έχουμε το χρέος να εργαζόμαστε συστηματικά για τη διασφάλιση τους στην πράξη, χωρίς εξαιρέσεις και αποκλεισμούς.»
Από την πλευρά της, η κ. Ελένη Τσετσέκου, Επικεφαλής του Τμήματος Ρομά και Ταξιδευτών του Τομέα κατά των Διακρίσεων στο Συμβούλιο της Ευρώπης, επισήμανε ότι «η πρόσβαση των κοριτσιών Ρομά στην εκπαίδευση και την υγεία δεν είναι ευθύνη μόνο της κοινωνίας των πολιτών. Είναι πρωτίστως ευθύνη της Πολιτείας. Όταν εκπαιδεύεις ένα κορίτσι, εκπαιδεύεις ολόκληρη κοινότητα».
