«Δεν θέλει να διαβάσει», «νευριάζει με το παραμικρό», «δεν μπορεί να συγκεντρωθεί», «ζητά συνέχεια το κινητό». Είναι φράσεις που ακούγονται όλο και συχνότερα από γονείς παιδιών και εφήβων.
Μερικές φορές, πίσω από αυτές τις συμπεριφορές δεν βρίσκεται απλώς η «τεμπελιά» ή η έλλειψη διάθεσης. Ο ύπνος, η υπερβολική χρήση οθονών, η σωματική δραστηριότητα και ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιεί ένα παιδί την τεχνολογία μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την καθημερινότητά του.
Νεότερα ευρωπαϊκά δεδομένα δείχνουν μάλιστα πόσο έντονη έχει γίνει η σχέση των παιδιών με τις οθόνες: οι νέοι στην Ευρώπη περνούν κατά μέσο όρο 4,5 ώρες online τις ημέρες που έχουν σχολείο και περισσότερες από 6 ώρες την ημέρα τα Σαββατοκύριακα.
1. Δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί
Ένα παιδί που έχει συνηθίσει σε συνεχή εναλλαγή εικόνων, ήχων και ερεθισμάτων μπορεί να δυσκολεύεται περισσότερο όταν πρέπει να ασχοληθεί με μια δραστηριότητα που απαιτεί υπομονή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί έχει πρόβλημα εξαιτίας των οθονών. Η δυσκολία συγκέντρωσης μπορεί να έχει πολλές διαφορετικές αιτίες και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται από μόνη της ως ένδειξη κάποιας διαταραχής.
2. Θυμώνει όταν απομακρύνεται από την οθόνη
Ένα από τα πιο συνηθισμένα προβλήματα είναι η έντονη αντίδραση όταν έρχεται η ώρα να κλείσει το κινητό, το tablet ή το παιχνίδι.
Αν κάθε προσπάθεια περιορισμού της χρήσης καταλήγει σε μεγάλη ένταση, κλάματα ή θυμό, αξίζει να εξεταστεί όχι μόνο πόσες ώρες περνά το παιδί μπροστά στην οθόνη αλλά και τι ακριβώς κάνει εκεί.
3. Κοιμάται αργά ή ξυπνά κουρασμένο
Ο ύπνος είναι ιδιαίτερα σημαντικός για τα παιδιά και τους εφήβους. Η υπερβολική χρήση οθονών, ιδιαίτερα όταν γίνεται αργά το βράδυ, μπορεί να συνδέεται με προβλήματα ύπνου.
Το θέμα είναι σημαντικό και στην Ελλάδα. Μελέτη σε περισσότερους από 40.000 μαθητές Ε΄ Δημοτικού έως Γ΄ Γυμνασίου διαπίστωσε ότι 40,1% ανέφεραν λιγότερες από 8 ώρες ύπνου τη νύχτα και 58,9% περισσότερες από δύο ώρες ημερήσιου ψυχαγωγικού χρόνου μπροστά σε οθόνες. Η μελέτη βρήκε επίσης συσχετίσεις μεταξύ ανεπαρκούς ύπνου, αυξημένου χρόνου οθόνης και συμμετοχής σε περιστατικά σχολικού εκφοβισμού.
4. Έχει λιγότερη διάθεση για παιχνίδι
Όταν η οθόνη καταλαμβάνει μεγάλο μέρος της ελεύθερης ώρας, μπορεί να μειώνεται ο χρόνος που μένει για παιχνίδι, κίνηση, εξωτερικές δραστηριότητες και επαφή με άλλα παιδιά.
Αυτό έχει σημασία γιατί η καθημερινότητα ενός παιδιού δεν χρειάζεται μόνο ψηφιακά ερεθίσματα. Χρειάζεται κίνηση, δημιουργικό παιχνίδι, κοινωνικές σχέσεις και χρόνο χωρίς συνεχή διέγερση.
5. Βαριέται εύκολα όταν δεν υπάρχει κινητό
Ένα παιδί που ζητά συνεχώς κάτι να δει ή να παίξει στην οθόνη μπορεί σταδιακά να δυσκολεύεται να διαχειριστεί τον ελεύθερο χρόνο του.
Η βαρεμάρα, όμως, δεν είναι απαραίτητα κάτι κακό. Μπορεί να αποτελέσει αφορμή για δημιουργικό παιχνίδι, φαντασία και αυθόρμητη εξερεύνηση.
6. Η οθόνη γίνεται η λύση για κάθε συναίσθημα
«Πάρε το tablet για να ηρεμήσεις».
Η πρακτική αυτή μπορεί να είναι ιδιαίτερα εύκολη για έναν κουρασμένο γονιό, όμως όταν χρησιμοποιείται συνεχώς, το παιδί μπορεί να συνηθίσει να καταφεύγει στην οθόνη κάθε φορά που βαριέται, θυμώνει ή στενοχωριέται.
Στόχος δεν είναι να απαγορευτεί κάθε χρήση τεχνολογίας, αλλά να αποκτήσει το παιδί και άλλους τρόπους να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του.
7. Οι γονείς δυσκολεύονται να βάλουν όρια
Ίσως το πιο σημαντικό σημάδι να μην αφορά καν το παιδί αλλά ολόκληρη την οικογένεια.
Όταν οι κανόνες αλλάζουν καθημερινά, όταν το παιδί χρησιμοποιεί το κινητό μέχρι αργά ή όταν οι γονείς καταλήγουν να διαπραγματεύονται κάθε φορά το «άλλα πέντε λεπτά», χρειάζεται ένα πιο ξεκάθαρο οικογενειακό πλαίσιο.
Έρευνα σε Έλληνες εφήβους έχει δείξει ότι οι γονικοί κανόνες σχετικά με τον χρόνο μπροστά σε οθόνες συνδέονται με τη χρήση οθονών από τους εφήβους.
Δεν χρειάζεται να πετάξετε το κινητό
Το ζητούμενο δεν είναι να επιστρέψουμε σε μια ζωή χωρίς τεχνολογία.
Οι οθόνες αποτελούν πλέον μέρος της καθημερινότητας των παιδιών και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για επικοινωνία, μάθηση, ψυχαγωγία και δημιουργία. Το ζητούμενο είναι να μην καταλαμβάνουν όλο τον διαθέσιμο χρόνο.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επισημαίνει ότι η ψηφιακή ευημερία των παιδιών αφορά όχι μόνο τον χρόνο μπροστά στην οθόνη αλλά και την έκθεση σε ακατάλληλο περιεχόμενο, τον κυβερνοεκφοβισμό, τη χρήση που αποκτά χαρακτηριστικά εξάρτησης και την απώλεια ύπνου.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς
Οι ειδικοί προτείνουν μια πιο συνολική προσέγγιση αντί για μια απλή απαγόρευση.
Οι γονείς μπορούν να:
- καθορίσουν συγκεκριμένες ώρες χρήσης,
- αποφεύγουν τις οθόνες λίγο πριν από τον ύπνο,
- κρατούν τα κινητά έξω από το υπνοδωμάτιο τη νύχτα,
- δημιουργήσουν γεύματα χωρίς κινητά,
- ενθαρρύνουν καθημερινή σωματική δραστηριότητα,
- δίνουν στα παιδιά εναλλακτικές δραστηριότητες,
- εφαρμόζουν τους ίδιους βασικούς κανόνες και για τους ενήλικες.
Το τελευταίο είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Είναι δύσκολο να ζητάμε από ένα παιδί να αφήσει το κινητό του όταν οι ίδιοι οι γονείς περνούν όλο το βράδυ μπροστά σε μια οθόνη.
Πότε χρειάζεται περισσότερη προσοχή
Η αυξημένη χρήση οθονών δεν σημαίνει αυτόματα ότι ένα παιδί έχει κάποιο πρόβλημα. Όταν όμως συνοδεύεται από έντονη αλλαγή στη συμπεριφορά, σημαντικές δυσκολίες στον ύπνο, πτώση στη σχολική επίδοση, κοινωνική απομόνωση ή επίμονη αδυναμία ελέγχου της χρήσης, είναι καλό οι γονείς να συζητήσουν την κατάσταση με παιδίατρο ή ειδικό ψυχικής υγείας.
Και κάτι ακόμη: ένα παιδί που δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί ή να οργανωθεί δεν πρέπει να χαρακτηρίζεται βιαστικά ως «τεμπέλικο» ή «εθισμένο στο κινητό». Η συμπεριφορά του χρειάζεται να εξετάζεται συνολικά.
Το σημαντικότερο μήνυμα για τους γονείς
Δεν χρειάζεται πανικός ούτε ενοχές.
Η τεχνολογία δεν είναι ο εχθρός. Το ζητούμενο είναι να υπάρχει ισορροπία ανάμεσα στην οθόνη και σε όλα όσα χρειάζεται ένα παιδί για να αναπτυχθεί: ύπνος, παιχνίδι, κίνηση, φίλοι, οικογένεια, διάβασμα και πραγματικές εμπειρίες.
Και πολλές φορές, η αλλαγή δεν ξεκινά από το παιδί.
Ξεκινά από τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ολόκληρη η οικογένεια.
