Όταν σκεφτόμαστε τις μεγάλες ιδιοφυΐες της Ιστορίας, όπως ο Αϊνστάιν ή ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι, συχνά αποδίδουμε την επιτυχία τους σε κάποιο έμφυτο ταλέντο ή υψηλό IQ.
Κι όμως, τα στοιχεία δείχνουν πως αυτό που έκανε αυτούς τους ανθρώπους ξεχωριστούς δεν ήταν απλώς οι δυνατότητες με τις οποίες γεννήθηκαν, αλλά κυρίως ο τρόπος που καλλιέργησαν τη σκέψη τους από μικρή ηλικία. Ο ψυχολόγος Françoys Gagné χωρίζει τις ανθρώπινες ικανότητες σε δύο ευρείες κατηγορίες: τις φυσικές ικανότητες και τις συστηματικά αναπτυγμένες. Οι περισσότεροι, τείνουμε να παρατηρούμε τις πρώτες, το προφανές ταλέντο, αλλά οι δεύτερες είναι αόρατες για εμάς.
Ακόμα χειρότερα, όσοι βρίσκουν τον δρόμο προς τη συστηματική ανάπτυξη συχνά δυσκολεύονται να το εξηγήσουν στους άλλους. Στην πραγματικότητα, συχνά τους κρατάμε όσο το δυνατόν πιο μακριά από το να διδάξουν τις μεθόδους τους και θέλουμε μόνο να ακούσουμε τα αποτελέσματα. Ο Αϊνστάιν και ο Ντα Βίντσι είναι τέλεια παραδείγματα.
Τι έκαναν διαφορετικά ο Αϊνστάιν και ο Ντα Βίντσι
Ο Αϊνστάιν, αν και σήμερα είναι ευρέως σεβαστός, δεν ήταν αριστούχος μαθητής με την παραδοσιακή έννοια. Δεν του άρεσε η αποστήθιση και δεν εμπιστευόταν τον αυταρχικό τρόπο διδασκαλίας που είχε διαδοθεί από τότε που ο Ιωάννης Αμός Κομένιος επινόησε τον όρο διδακτική τον 17ο αιώνα.
Αντίθετα, έλκονταν από δασκάλους και συμμαθητές που ταίριαζαν με την επιθυμία του για ανεξάρτητη σκέψη. Μαζί, διάβαζαν με μεγάλη όρεξη σε διάφορους τομείς, συζητώντας για φιλοσοφία, επιστήμη και λογοτεχνία. Χρησιμοποίησαν την περιέργειά τους ως όπλο, χωρίς άλλο λόγο παρά μόνο για την ευχαρίστηση που τους πρόσφερε, και έτσι ο Αϊνστάιν ήρθε για πρώτη φορά σε επαφή με το έργο του Ερνστ Μαχ «Η επιστήμη της μηχανικής», καθώς και με άλλες έννοιες, χωρίς τις οποίες δεν θα μιλούσαμε σήμερα για τη μεγαλοφυΐα του.
Για τον Λεονάρντο Ντα Βίντσι, η επιρροή που τον έκανε ξεχωριστό -τον ίδιο και το έργο του- δεν προήλθε από τα βιβλία, αλλά από τον καθαρό, αδόμητο πειραματισμό. Στο εργαστήριο του πολυσχιδούς καλλιτέχνη Αντρέα ντελ Βερρόκιο, έμαθε έναν ασταμάτητο, διεπιστημονικό τρόπο εργασίας, όπου η μετάβαση από τη γλυπτική στη ζωγραφική και την υδραυλική χωρίς προειδοποίηση, αφήνοντας τα έργα μισοτελειωμένα όταν τον κυρίευε μια νέα εμμονή, ήταν το συνηθισμένο. Ο Πάπας Λέων φέρεται να αναστέναξε: «Αλίμονο, αυτός ο άνθρωπος δεν θα τελειώσει ποτέ τίποτα», ενώ ο Μιχαήλ Άγγελος τον χλεύαζε ανοιχτά για την ανορθόδοξη προσέγγισή του στην εργασία και τη μάθηση. Αλλά αυτή η συνήθεια να περιπλανιέται σε νέους τομείς ήταν ακριβώς αυτό που τροφοδότησε τις καινοτομίες του Ντα Βίντσι.
Και στους δύο άνδρες βλέπουμε τα ίδια χαρακτηριστικά: μη ορθοδοξία, πρώιμη έκθεση στον πειραματισμό και μια σχεδόν επιθετική περιέργεια. Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται στη φυσική του Ρίτσαρντ Φάινμαν, στις μηχανές που παίζουν σκάκι του Άλαν Τούρινγκ και σε αμέτρητους άλλους. Και αυτό είναι ένα τεράστιο μάθημα για κάθε γονιό, εκπαιδευτικό ή φροντιστή παιδιών: η ευφυΐα μπορεί να καλλιεργηθεί.
Οι συνήθειες και τα χαρακτηριστικά των ευφυών ανθρώπων
Περιέργεια αντί για αποστήθιση
Ο Αϊνστάιν δεν ήταν άριστος μαθητής, κυρίως γιατί απεχθανόταν τη μηχανική αποστήθιση και προτιμούσε να αναρωτιέται «γιατί» και «πώς». Από μικρός είχε μια έντονη εσωτερική ανάγκη να κατανοήσει τον κόσμο μέσα από τα δικά του ερωτήματα. Το ίδιο ισχύει για κάθε παιδί: η περιέργεια είναι κινητήριος δύναμη και όχι «απόσπαση προσοχής».
Τι μπορούμε να κάνουμε: Να ενθαρρύνουμε τα παιδιά να ρωτούν, ακόμα κι όταν δεν έχουμε άμεσα απαντήσεις. Να μην τους «κόβουμε τη φόρα» με το «είναι μικρός/ή ακόμα» ή «θα τα μάθεις στο σχολείο».
Η πειραματική μάθηση έχει αξία
Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του παρατηρώντας, δοκιμάζοντας και συνδέοντας πράγματα που για τους άλλους έμοιαζαν άσχετα. Η πρακτική εμπειρία, η ανακάλυψη μέσα από το πείραμα, ήταν το κύριο «εργαστήριο» της ευφυΐας του.
Τι μπορούμε να κάνουμε: Αντί να εστιάζουμε μόνο στα σωστά αποτελέσματα, να δημιουργήσουμε περιβάλλοντα όπου τα παιδιά μπορούν να πειραματιστούν ελεύθερα: με κατασκευές, ιδέες, σχέδια ή ερωτήσεις.
Η νοημοσύνη δεν είναι στατική – είναι δεξιότητα που αναπτύσσεται
Η ιδέα ότι η ευφυΐα είναι ένα σταθερό χαρακτηριστικό που απλώς «το έχεις ή δεν το έχεις» είναι ξεπερασμένη. Οι έρευνες δείχνουν ότι η επιμονή, η συνεχής προσπάθεια και η προσαρμοστικότητα έχουν μεγαλύτερο ρόλο από το αρχικό ταλέντο.
Τι μπορούμε να κάνουμε: Να επιβραβεύουμε την προσπάθεια και όχι μόνο το αποτέλεσμα. Να μάθουμε στα παιδιά ότι το λάθος είναι μέρος της μάθησης. Να μετατρέψουμε το «δεν μπορώ» σε «δεν μπορώ ακόμα».
Ελευθερία σκέψης, όχι στεγνά μονοπάτια
Οι περισσότεροι σπουδαίοι στοχαστές δεν ακολούθησαν προκαθορισμένα βήματα. Αντίθετα, ανακάλυψαν νέους δρόμους επειδή τους επέτρεψαν να ψάξουν. Η υπερδομημένη εκπαίδευση και οι υπερβολικές προσδοκίες από τους ενήλικες, μπορεί να λειτουργούν αποτρεπτικά στη δημιουργική σκέψη.
Τι μπορούμε να κάνουμε: Να αφήνουμε τα παιδιά να βαρεθούν. Να έχουν χρόνο χωρίς πρόγραμμα. Μέσα στην πλήξη γεννιούνται οι πιο περίεργες (και έξυπνες) ιδέες.
Χτίζοντας χαρακτήρα, όχι μόνο γνώσεις
Ο Αϊνστάιν, όπως και πολλοί άλλοι σπουδαίοι νωρίτερα ή αργότερα από αυτόν, δεν ήταν απλώς «έξυπνος». Είχε πειθαρχία, αίσθηση σκοπού, ψυχική ανθεκτικότητα. Τα στοιχεία αυτά ήταν εξίσου καθοριστικά με τη λογική του ικανότητα.
Τι μπορούμε να κάνουμε: Να μάθουμε στα παιδιά πώς να διαχειρίζονται την απογοήτευση. Να τους δείχνουμε ότι η αντοχή σε δυσκολίες και η αγάπη για τη μάθηση χτίζονται μέρα με τη μέρα.
Η ευφυΐα του μέλλοντος καλλιεργείται σήμερα
Δεν χρειάζεται το παιδί σας να έχει IQ 160. Αυτό που χρειάζεται είναι ένα περιβάλλον που καλλιεργεί την ανεξαρτησία, την περιέργεια και την αφοσίωση στην προσπάθεια. Η μεγαλοφυΐα δεν είναι προορισμός· είναι τρόπος σκέψης που καλλιεργείται με συνέπεια. Και αυτό, ευτυχώς, είναι κάτι που όλοι μας μπορούμε να προσφέρουμε στα παιδιά μας.
