Πώς τελειώνουν οι πανδημίες; Ένας καθηγητής ιστορίας απαντά και… προβληματίζει

Ο λέκτορας του τμήματος Ιστορίας του City University of London και συγγραφέας του βιβλίου The Pandemic Century: One Hundred Years of Panic, Hysteria and Hubris (Ο Αιώνας της Πανδημίας: Εκατό Χρόνια Πανικού, Υστερίας και Ύβρεων) Mark Honigsbaum έγραψε πρόσφατα ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον άρθρο για την online έκδοση του Guardian, στο οποίο περιγράφει αρκετά συνοπτικά, αλλά χωρίς να παραλείπει τα ουσιώδη, στο πώς (και αν) έληξαν στο παρελθόν οι μεγάλες επιδημίες και πανδημίες που έπληξαν τον πλανήτη.

Έπειτα από την ελπιδοφόρα ανακοίνωση της Pfizer για το εμβόλιο κατά του Covid-19, αξίζει να το διαβάσουμε, καθώς η ιστορία μόνο σοφά μαθήματα μπορεί να μας δώσει:

πηγή φωτο: tes.com/teaching-resource

Στις 7 Σεπτεμβρίου 1854, και ενώ μαινόταν η επιδημία της χολέρας, ο γιατρός John Snow προσέγγισε το ιερατικό συμβούλιο της ενορίας του St James για να ζητήσει την άδεια να αφαιρεθεί η λαβή από μια δημόσια αντλία νερού, στην Broad Street, στο Σόχο του Λονδίνου. Ο Snow είχε παρατηρήσει ότι 61 θύματα της χολέρας είχαν πρόσφατα αντλήσει νερό από εκεί και υποστήριξε ότι το μολυσμένο νερό ήταν η πηγή της επιδημίας. Το αίτημά του έγινε δεκτό και, παρόλο που χρειάστηκαν άλλα 30 χρόνια για να γίνει αποδεκτή η μικροβιακή θεωρία της χολέρας, η δράση του πράγματι τερμάτισε την επιδημία.

Καθώς προσαρμοζόμαστε σε έναν ακόμα γύρο περιορισμών εξαιτίας του κορονωϊού, θα ήταν ωραίο να σκεφτούμε ότι υπάρχει κάποιος (κυβερνητικός ή επιστημονικός εκπρόσωπος) που μπορεί να βάλει ένα αντίστοιχο τέλος στον Covid-19. Δυστυχώς, όμως, η ιστορία υποδηλώνει ότι οι επιδημίες σπάνια έχουν τόσο καλό επίλογο, όπως με την επιδημία χολέρας του 1854. Το αντίθετο: όπως παρατηρεί ο κοινωνικός ιστορικός της ιατρικής Charles Rosenberg, οι περισσότερες επιδημίες απλά «παρασύρονται προς το κλείσιμο». Έχουν περάσει 40 χρόνια από τον εντοπισμό των πρώτων περιπτώσεων AIDS, για παράδειγμα, αλλά κάθε χρόνο 1,7 εκατομμύρια άνθρωποι μολύνονται με HIV. Πράγματι, ελλείψει εμβολίου, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δεν ελπίζει να τελειώσει αυτό το πρόβλημα πριν από το 2030.

πηγή φωτο:

Βέβαια, και ενώ ο ιός HIV εξακολουθεί να αποτελεί βιολογική απειλή, δεν εμπνέει πια φόβους όπως στις αρχές της δεκαετίας του 1980, όταν η κυβέρνηση της Θάτσερ ξεκίνησε την εκστρατεία της «Μην πεθάνετε από άγνοια», γεμάτη τρομακτικές εικόνες με ταφόπλακες. Πράγματι, από ψυχολογικής άποψης τουλάχιστον, μπορούμε να πούμε ότι η πανδημία του AIDS τελείωσε με την ανάπτυξη αντιρετροϊκών φαρμάκων και την αισιόδοξη ανακάλυψη ότι οι ασθενείς που είχαν μολυνθεί θα μπορούσαν να ζήσουν με τον ιό μέχρι τα γεράματα.

Οι δηλώσεις των επιστημόνων για ελεγχόμενη εξάπλωση του κορονωϊού στις νεότερες ηλικιακές ομάδες, παράλληλα με την προστασία των ηλικιωμένων, αξιοποιεί μια παρόμοια επιθυμία να εξαφανιστεί ο φόβος του Covid-19 και να οδηγηθούμε στο κλείσιμο αυτής της πανδημίας. Σιωπηρά συμφωνούν οι επιστήμονες στο Χάρβαρντ και άλλων ιδρυμάτων με την ιδέα ότι, καθώς οι πανδημίες είναι εξίσου κοινωνικά αλλά και βιολογικά φαινόμενα, αν αποδεχόμασταν να έχουμε υψηλότερα επίπεδα μόλυνσης και θανάτου, θα φτάναμε στην ανοσία της αγέλης γρηγορότερα και θα επιστρέφαμε στην κανονικότητα νωρίτερα.

Ωστόσο, άλλοι επιστήμονες, γράφοντας στο Lancet, λένε ότι η στρατηγική αυτή βασίζεται σε μια «επικίνδυνη πλάνη». Δεν υπάρχουν ενδείξεις για μόνιμη «ανοσία αγέλης» στον κορονωϊό, έπειτα από φυσική λοίμωξη. Αντί, λοιπόν, να τερματίσουν την πανδημία, λένε οι ίδιοι, με την ανεξέλεγκτη μετάδοση σε νέους ανθρώπους, θα μπορούσε απλώς να οδηγήσει σε επαναλαμβανόμενες επιδημίες, όπως συνέβη με πολλές μολυσματικές ασθένειες πριν από την έλευση των εμβολίων.

Δεν είναι τυχαίο, ότι οι δύο αυτές αντίπαλες θεωρίες ονομάστηκαν «το μνημόνιο John Snow»: Η αποφασιστική δράση του Snow στο Soho μπορεί να τελειώσε την επιδημία του 1854, αλλά η χολέρα επέστρεψε το 1866 και το 1892. Μόνο το 1893, όταν ξεκίνησαν οι πρώτες δοκιμές μαζικού εμβολίου χολέρας στην Ινδία, έγινε δυνατόν να υπάρξει ορθολογικός επιστημονικός περιορισμός αυτής και άλλων ασθενειών. Κορυφαία στιγμή των προσπαθειών αυτών ήταν το 1980 με την εξάλειψη της ευλογιάς, την πρώτη και προς το παρόν μοναδική ασθένεια που εξαλείφθηκε εντελώς από τον πλανήτη. Ωστόσο, αυτές οι προσπάθειες είχαν ξεκινήσει 200 ​​χρόνια νωρίτερα, με την ανακάλυψη του Edward Jenner το 1796 (φωτο), ότι θα μπορούσε να προκαλέσει ανοσία στην ευλογιά με εμβόλιο που θα παράγεται από τον ίδιο τον ιό.

πηγή φωτο: nytimes.com

Με περισσότερα από 170 εμβόλια για το Covid-19 σε εξέλιξη, ελπίζουμε ότι δεν θα χρειαστεί να περιμένουμε τόσο πολύ αυτή τη φορά. Ωστόσο, ο καθηγητής Andrew Pollard, επικεφαλής της δοκιμής εμβολίων στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, προειδοποιεί ότι δεν πρέπει να περιμένουμε ότι θα εμβολιαστούμε στο εγγύς μέλλον. Σε διαδικτυακό σεμινάριο την περασμένη εβδομάδα, ο Pollard είπε, ότι το νωρίτερο που πιστεύει πως θα είναι διαθέσιμο ένα εμβόλιο θα είναι το καλοκαίρι του 2021 και σε πρώτη φάση μόνο για τους επαγγελματίες υγείας. Κατέληξε δε, ότι «ίσως χρειαζόμαστε τις μάσκες μέχρι τον Ιούλιο του 2021».

Ο άλλος τρόπος με τον οποίο θα μπορούσε να τερματιστεί η πανδημία είναι με ένα πραγματικά πρωτοποριακό σύστημα ελέγχου και ανίχνευσης. Όταν μπορέσουμε να μειώσουμε τον ρυθμό μετάδοσης κάτω από το 1 και να είμαστε σίγουροι ότι θα το διατηρήσουμε εκεί, η ανάγκη για κοινωνική απόσταση παύει. Σίγουρα, ορισμένα τοπικά μέτρα μπορεί να είναι απαραίτητα από καιρό σε καιρό, αλλά δεν θα υπάρχει ανάγκη πλέον για οριζόντιους περιορισμούς προκειμένου να αποφευχθεί η κατάρρευση του ΕΣΥ. Ουσιαστικά τότε, ο Covid-19 θα γινόταν μια ενδημική λοίμωξη, όπως η γρίπη ή το κοινό κρυολόγημα, και θα εξασθενούσε στο παρασκήνιο. Αυτό φαίνεται να συνέβη μετά τις πανδημίες της γρίπης του 1918, 1957 και 1968. Στην κάθε περίπτωση, έως και το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού μολύνθηκε, αλλά παρόλο που τα ποσοστά θανάτου ήταν υψηλά (50 εκατομμύρια στην πανδημία 1918-19, περίπου 1 εκατομμύριο αντίστοιχα στο 1957 και το 1968), μέσα σε δύο χρόνια πέρασαν, είτε επειδή επιτεύχθηκε ανοσία της αγέλης είτε επειδή οι ιοί έχασαν τη μολυσματικότητα τους.

Το εφιαλτικό σενάριο είναι ο Sars-CoV-2 να μην εξασθενήσει, αλλά να επιστρέφει ξανά και ξανά. Αυτό συνέβη με τον Μαύρο Θάνατο του 14ου αιώνα, ο οποίος προκάλεσε επανειλημμένες ευρωπαϊκές επιδημίες μεταξύ 1347 και 1353. Κάτι παρόμοιο συνέβη το 1889-90 όταν η «ρωσική γρίπη» εξαπλώθηκε από την Κεντρική Ασία στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Αν και μια έκθεση της αγγλικής κυβέρνησης έδωσε το 1892 ως επίσημη ημερομηνία λήξης της πανδημίας, στην πραγματικότητα η ρωσική γρίπη δεν εξαφανίστηκε ποτέ. Αντίθετα, ήταν υπεύθυνη για επαναλαμβανόμενα κύματα ασθενειών κατά τα τελευταία χρόνια βασιλείας της Βασίλισσας Βικτόρια.

Ακόμα και όταν οι πανδημίες φτάνουν κάποτε σε ένα ιατρικό συμπέρασμα, η ιστορία πάντα δείχνει ότι μπορεί να έχουν μακροχρόνιες πολιτιστικές, οικονομικές και πολιτικές επιπτώσεις.

πηγή φωτο: seantwiddy.com

Ο Μαύρος Θάνατος (φωτο πάνω), για παράδειγμα, θεωρείται ευρέως ότι τροφοδότησε την κατάρρευση του φεουδαρχικού συστήματος και πυροδότησε μια καλλιτεχνική εμμονή με εικόνες του κάτω κόσμου. Παρομοίως, η πανούκλα της Αθήνας τον 5ο αιώνα π.Χ. λέγεται ότι κατέστρεψε την πίστη των Αθηναίων στη δημοκρατία και άνοιξε τον δρόμο για την εγκατάσταση μιας σπαρτιατικής ολιγαρχίας, γνωστής ως Οι Τριάντα Τύραννοι. Παρόλο που οι Σπαρτιάτες εκδιώχθηκαν αργότερα, η Αθήνα δεν ανέκτησε ποτέ την αυτοπεποίθησή της. Το πού θα οδηγήσει ο Covid-19 τις σύγχρονες κυβερνήσεις, μόνο ο χρόνος μπορεί να το πει.