Η πρόοδος που έχει συντελεστεί τα τελευταία χρόνια στην ογκολογία είναι εντυπωσιακή. Νέες θεραπείες, ανοσοθεραπεία, εξατομικευμένες θεραπευτικές προσεγγίσεις, βιοδείκτες και η ολοένα μεγαλύτερη αξιοποίηση της μοριακής πληροφορίας έχουν αλλάξει την πρόγνωση πολλών μορφών καρκίνου. Όμως, όσο σημαντική και αν είναι η θεραπευτική καινοτομία, υπάρχει κάτι που εξακολουθεί να καθορίζει σε πολύ μεγάλο βαθμό την έκβαση της νόσου: το πόσο έγκαιρα θα διαγνωστεί ο καρκίνος.
Γράφει ο Καπετανάκης Γιώργος | Πρόεδρος της Ελληνικής Ομοσπονδίας Καρκίνου – ΕΛΛΟΚ, Αντιπρόεδρος του Συλλόγου Καρκινοπαθών Πιερίας, Μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ιδρύματος της Ελληνικής Αιματολογικής Εταιρείας, Μέλος των Ομάδων Εργασίας του Υπουργείου Υγείας για το Εθνικό Μητρώο Νεοπλασιών και τις Κλινικές Μελέτες, Μέλος της Εθνικής Επιτροπής για το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τον Καρκίνο
Η έγκαιρη διάγνωση σημαίνει μεγαλύτερες πιθανότητες επιτυχούς θεραπείας, συχνά λιγότερο επιθετικές παρεμβάσεις, λιγότερες επιπλοκές και νοσηλείες και μικρότερη σωματική και ψυχολογική επιβάρυνση. Σημαίνει όμως και περισσότερες πιθανότητες ο άνθρωπος να επιστρέψει γρηγορότερα στην οικογενειακή, κοινωνική και επαγγελματική του ζωή. Υπάρχει επομένως και μια δεύτερη διάσταση, που γίνεται ολοένα σημαντικότερη. Η έγκαιρη διάγνωση αποτελεί επένδυση στη βιωσιμότητα του συστήματος υγείας.
Και αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς ο αριθμός των ανθρώπων που θα εμφανίσουν καρκίνο αυξάνεται, ο πληθυσμός γερνά και οι νέες θεραπευτικές δυνατότητες δημιουργούν ταυτόχρονα αυξανόμενες ανάγκες χρηματοδότησης. Για την Ελλάδα, ο ΟΟΣΑ εκτιμά ότι μόνο η γήρανση του πληθυσμού θα αυξήσει σημαντικά την κατά κεφαλήν δαπάνη για τον καρκίνο μέχρι το 2050.
Παράλληλα, η βελτίωση της πρόληψης, της έγκαιρης διάγνωσης και της θεραπείας μπορεί να αποτρέψει σημαντικό μέρος των πρόωρων θανάτων από καρκίνο.
Η βιωσιμότητα, επομένως, δεν μπορεί να σημαίνει απλώς περιορισμό της δαπάνης. Σημαίνει καλύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων ώστε να πετυχαίνουμε καλύτερα αποτελέσματα για περισσότερους ανθρώπους.
Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει σημαντικά βήματα. Η ανάπτυξη του Εθνικού Προγράμματος «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ» σηματοδοτεί μια ουσιαστική αλλαγή σε σχέση με το παρελθόν. Το σύστημα δεν περιμένει πλέον μόνο από τον πολίτη να αναζητήσει μια προληπτική εξέταση, αλλά τον προσκαλεί οργανωμένα να συμμετάσχει στον προσυμπτωματικό έλεγχο. Εξίσου σημαντική είναι η απόφαση η προσπάθεια αυτή να μη σταματήσει με την ολοκλήρωση της χρηματοδότησης του Ταμείου Ανάκαμψης. Η συνέχιση του «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ» έως το 2030 με εθνικούς πόρους μπορεί να μετατρέψει μια χρηματοδοτούμενη παρέμβαση σε σταθερή δημόσια πολιτική.
Αυτό είναι πραγματική πρόοδος. Δεν είναι όμως αρκετό. Γιατί ο προσυμπτωματικός έλεγχος είναι μόνο η αρχή της διαδρομής. Τι συμβαίνει όταν μια μαστογραφία, ένα HPV test ή μια εξέταση για τον καρκίνο του παχέος εντέρου δώσει ένα ύποπτο αποτέλεσμα;
Πόσο γρήγορα θα φτάσει ο άνθρωπος στην οριστική διάγνωση; Πού πρέπει να απευθυνθεί; Και, εφόσον επιβεβαιωθεί η διάγνωση, πόσο γρήγορα θα ξεκινήσει την κατάλληλη θεραπεία;
Δεν αρκεί να εντοπίζουμε έγκαιρα ένα ύποπτο εύρημα. Πρέπει να μπορούμε να οδηγούμε έγκαιρα τον άνθρωπο από το εύρημα στη διάγνωση και από τη διάγνωση στη θεραπεία. Και εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η μεγάλη πρόκληση της επόμενης περιόδου: Να ενώσουμε όσα ήδη δημιουργούμε.
Η συγκυρία είναι θετική. Παράλληλα με τα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου, αναπτύσσεται το Εθνικό Μητρώο Νεοπλασιών, προχωρά ο ψηφιακός μετασχηματισμός της ογκολογικής φροντίδας και δημιουργούνται νέες δυνατότητες αξιοποίησης των δεδομένων υγείας. Δεν χρειαζόμαστε όμως απλώς περισσότερα εργαλεία. Χρειαζόμαστε να λειτουργούν ως μέρη της ίδιας διαδρομής: Screening, πρωτοβάθμια φροντίδα, εξετάσεις βιοδεικτών, Μητρώο Νεοπλασιών, ψηφιακός ογκολογικός φάκελος και νοσοκομεία πρέπει να συνδεθούν αποτελεσματικά μεταξύ τους. Και στο πλαίσιο αυτό πρέπει να αναπτυχθεί η οργανωμένη πλοήγηση του ασθενούς.
Για έναν επαγγελματία υγείας μπορεί να είναι προφανές ποιο είναι το επόμενο βήμα μετά από ένα ύποπτο αποτέλεσμα. Για τον άνθρωπο που μόλις πληροφορήθηκε ότι υπάρχει πιθανότητα να έχει καρκίνο, τίποτε δεν είναι προφανές. Δεν μπορούμε να απαιτούμε από αυτόν τον άνθρωπο να γίνει, εκείνη ακριβώς τη στιγμή, ο συντονιστής της δικής του φροντίδας, αναζητώντας μόνος του γιατρούς, εξετάσεις, νοσοκομεία και διαθέσιμα ραντεβού. Η οργανωμένη πλοήγηση είναι προϋπόθεση για να λειτουργήσει αποτελεσματικά το σύστημα.
Την ίδια στιγμή, η επιστημονική πρόοδος αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πρόληψη και την έγκαιρη διάγνωση. Η γενετική και γονιδιωματική πληροφορία μας επιτρέπει να αναγνωρίζουμε καλύτερα ομάδες αυξημένου κινδύνου. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να ενισχύσει την ακρίβεια και την ταχύτητα στην αξιολόγηση απεικονιστικών εξετάσεων, ενώ οι υγρές βιοψίες και η ανίχνευση κυκλοφορούντος καρκινικού DNA δημιουργούν σημαντικές προσδοκίες, παρότι η θέση τους στον πληθυσμιακό προσυμπτωματικό έλεγχο εξακολουθεί να διερευνάται.
Σταδιακά λοιπόν, περνάμε από μια προσέγγιση ίδια για όλους προς μια περισσότερο εξατομικευμένη πρόληψη και έγκαιρη διάγνωση, που θα λαμβάνει περισσότερο υπόψη τον ατομικό κίνδυνο. Αυτό δημιουργεί δυνατότητες, αλλά και μια νέα ευθύνη για τα συστήματα υγείας. Να αξιολογούν ποιες τεχνολογίες έχουν πραγματική κλινική αξία, σε ποιους πρέπει να απευθύνονται και πώς θα εντάσσονται στην καθημερινή φροντίδα χωρίς να δημιουργούν νέες ανισότητες. Γιατί η καινοτομία αποκτά πραγματική αξία μόνο όταν φτάνει στον άνθρωπο που τη χρειάζεται.
Η ανάπτυξη των οργανωμένων προγραμμάτων μάς δίνει τώρα τη δυνατότητα να αξιολογούμε συστηματικά τα αποτελέσματά τους. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε πόσες εξετάσεις πραγματοποιήθηκαν. Πρέπει να γνωρίζουμε ποιοι συμμετείχαν και ποιοι όχι. Σε ποιες περιοχές η συμμετοχή παραμένει χαμηλή; Υπάρχουν κοινωνικές ομάδες που μένουν πίσω; Και κυρίως, πόσος χρόνος μεσολαβεί από ένα θετικό screening μέχρι την οριστική διάγνωση και από εκεί μέχρι την έναρξη της θεραπείας;
Γιατί μια υπηρεσία δεν είναι πραγματικά προσβάσιμη απλώς επειδή υπάρχει. Ο τόπος κατοικίας, το εισόδημα, το μορφωτικό επίπεδο ή η ικανότητα κάποιου να προσανατολιστεί μέσα στο σύστημα δεν μπορεί να καθορίζουν το στάδιο στο οποίο θα διαγνωστεί ένας καρκίνος. Ένα σύστημα που διαγιγνώσκει έγκαιρα μόνο όσους ξέρουν πώς να το χρησιμοποιήσουν δεν είναι ούτε δίκαιο ούτε βιώσιμο.
Η Ελλάδα έχει σήμερα μια ευκαιρία που δεν πρέπει να χαθεί. Έχουμε οργανωμένα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου, αναπτύσσουμε νέες ψηφιακές υποδομές και αρχίζουμε να αποκτούμε εργαλεία που μπορούν να μας δώσουν καλύτερη εικόνα της πραγματικότητας του καρκίνου στη χώρα. Τώρα πρέπει να ενώσουμε τις κουκκίδες. Να περάσουμε από τις επιμέρους δράσεις σε μια ολοκληρωμένη διαδρομή, από την πρόληψη και το screening μέχρι τη διάγνωση και τη θεραπεία. Να μετράμε τους χρόνους, τα αποτελέσματα και τις ανισότητες. Και να επενδύουμε εκεί όπου η παρέμβαση μπορεί να αλλάξει πραγματικά την πορεία της νόσου.
Δεν σημαίνει ότι κάθε πρόγραμμα screening ή κάθε νέα τεχνολογία θα μειώσει αυτομάτως τη συνολική δαπάνη υγείας. Η αξία της έγκαιρης διάγνωσης είναι μεγαλύτερη από αυτό, καθώς βρίσκεται στις ζωές που μπορούν να σωθούν, στα περισσότερα χρόνια καλής ποιότητας ζωής, στη μικρότερη επιβάρυνση των ασθενών και των οικογενειών τους και στην καλύτερη αξιοποίηση των ανθρώπινων και οικονομικών πόρων.
Η επιστήμη μάς δίνει ολοένα περισσότερες δυνατότητες να εντοπίζουμε τον καρκίνο νωρίτερα και να αναγνωρίζουμε καλύτερα ποιος άνθρωπος βρίσκεται σε μεγαλύτερο κίνδυνο. Η δική μας ευθύνη είναι να δημιουργήσουμε ένα σύστημα που θα μπορεί να μετατρέπει αυτή την επιστημονική πρόοδο σε πραγματικό όφελος για κάθε πολίτη. Εκεί θα κριθεί η βιωσιμότητα, αλλά και η δικαιοσύνη της ογκολογικής φροντίδας του αύριο.
