Ο λαγοκέφαλος έχει εξελιχθεί τα τελευταία χρόνια σε μία από τις μεγαλύτερες και πιο ανησυχητικές περιβαλλοντικές προκλήσεις για τις ελληνικές θάλασσες, με την ανατολική Μεσόγειο να βρίσκεται στο επίκεντρο της κρίσης.
Το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα έντονο στην Κρήτη. Οι επαγγελματίες και ερασιτέχνες αλιείς καταγράφουν καθημερινά ολοένα και περισσότερες εμφανίσεις του συγκεκριμένου είδους, το οποίο προκαλεί ανυπολόγιστες ζημιές στα θαλάσσια οικοσυστήματα αλλά και στην καθημερινότητα της αλιείας.
Το ξενικό αυτό ψάρι εισέβαλε στη Μεσόγειο μέσω της Διώρυγας του Σουέζ (Λεσεψιανός μετανάστης), και η ραγδαία εξάπλωσή του ευνοείται καθοριστικά από την κλιματική αλλαγή και την άνοδο της θερμοκρασίας των θαλάσσιων υδάτων. Οι επιπτώσεις του είναι σύνθετες: καταστρέφει τα αλιευτικά εργαλεία και τα δίχτυα των ψαράδων, εκτοπίζει τα αυτόχθονα είδη της περιοχής, ενώ αποτελεί σοβαρό κίνδυνο για τη δημόσια υγεία. Ο λόγος είναι η τετραοδοτοξίνη, μια εξαιρετικά ισχυρή και θανατηφόρα νευροτοξίνη που περιέχεται στη σάρκα του και δεν καταστρέφεται με το μαγείρεμα.
Μέσα σε αυτή τη δυσοίωνη εικόνα, η επιστημονική κοινότητα στρέφει το βλέμμα της σε έναν πολύτιμο φυσικό σύμμαχο: τη θαλάσσια χελώνα Καρέτα Καρέτα (Caretta caretta).
Η ανοσία της χελώνας στο ισχυρό δηλητήριο
Η Καρέτα Καρέτα είναι ένα από τα ελάχιστα θαλάσσια είδη στον πλανήτη που φαίνεται να παρουσιάζουν απόλυτη ανοχή στην τετραοδοτοξίνη, γεγονός που της επιτρέπει να καταναλώνει τον λαγοκέφαλο χωρίς πρόβλημα. Αυτή η ιδιαιτερότητα έχει κεντρίσει το ενδιαφέρον των επιστημόνων, ειδικά σε περιοχές όπως η Κρήτη, όπου συνυπάρχουν μεγάλοι πληθυσμοί τόσο της θαλάσσιας χελώνας όσο και του εισβολικού ψαριού.
«Γνωρίζουμε ότι οι χελώνες έχουν ανοσία στην τετραοδοτοξίνη και μπορούν να τραφούν με τον λαγοκέφαλο. Διαθέτουν πανίσχυρα σαγόνια –κάτι που γνωρίζουμε καλά από τη γενικότερη διατροφή τους, η οποία περιλαμβάνει καβούρια, δίθυρα μαλάκια και άλλους οργανισμούς με σκληρό κέλυφος», εξηγεί ο δρ. Νίκος Σημαντήρης από το MEDASSET (Μεσογειακός Σύνδεσμος για τη Σωτηρία των Θαλάσσιων Χελωνών).
Σύμφωνα με τον ίδιο, οι επιστήμονες έχουν ήδη εντοπίσει υπολείμματα και δαγκωματιές από λαγοκέφαλους σε στομάχια ξεβρασμένων θαλάσσιων χελωνών, στοιχείο που αποδεικνύει στην πράξη ότι το τοξικό ψάρι έχει ενταχθεί στη διατροφική τους αλυσίδα.
Η Κρήτη στο μικροσκόπιο των επιστημόνων
Οι κρητικές θάλασσες αποτελούν το ιδανικό πεδίο μελέτης για τη σχέση των δύο ειδών. Το μεγάλο ερώτημα που καλούνται να απαντήσουν οι ειδικοί είναι αν η παρουσία ισχυρών πληθυσμών Καρέτα Καρέτα μπορεί να λειτουργήσει ως φυσικός μηχανισμός ελέγχου και να περιορίσει, έστω σε κάποιο βαθμό, την εξάπλωση του εισβολέα.
Ωστόσο, οι επιστήμονες παραμένουν επιφυλακτικοί και ζητούν περισσότερα δεδομένα. Όπως επισημαίνει ο δρ. Σημαντήρης, αν και υπάρχουν καταγεγραμμένα στοιχεία σε επιστημονική μελέτη του περιοδικού Frontiers in Marine Science για παρόμοια περιστατικά στην Τουρκία (2019) και την Αίγυπτο (2020), μέχρι σήμερα δεν υπάρχει άμεση οπτική καταγραφή (βίντεο) που να δείχνει μια χελώνα να κυνηγά ενεργά έναν ζωντανό λαγοκέφαλο, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο να τρέφεται κυρίως με ήδη νεκρά ψάρια που βρίσκει στον βυθό.
Σύμμαχος, αλλά όχι η μοναδική λύση
Όσο σημαντική κι αν είναι η συμβολή της θαλάσσιας χελώνας, δεν μπορεί από μόνη της να λύσει το πρόβλημα. Η έκρηξη του πληθυσμού των λαγοκέφαλων οφείλεται και στην ανθρώπινη δραστηριότητα. Η υπεραλίευση έχει μειώσει δραματικά τους μεγάλους φυσικούς θηρευτές των ελληνικών θαλασσών, όπως τους ξιφίες, τους ροφούς και τις ζαργάνες, καταστρέφοντας τους φυσικούς μηχανισμούς ισορροπίας του οικοσυστήματος.
«Η προσπάθεια προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος από όλους μας, όσον αφορά τις ανθρωπογενείς επιπτώσεις, αποτελεί την πιο σημαντική βοήθεια για την αντιμετώπιση του φαινομένου», υπογραμμίζει ο δρ. Νίκος Σημαντήρης, καταλήγοντας:
«Η θαλάσσια χελώνα αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους βιοδείκτες για την υγεία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Απαιτείται ψυχραιμία, σεβασμός στις θάλασσές μας και ουσιαστική προστασία των οικοσυστημάτων μας».
