του Δρ. Φραγκίσκου Γαΐτη, Βιολόγου-Μικροβιολόγου τροφίμων
Το καλοκαίρι ξεκίνησε και τυπικά από την Δευτέρα που μας πέρασε και μετά τις συζητήσεις για τα τσουχτερά εισιτήρια εισόδου στις οργανωμένες παραλίες, έχουν αρχίσει να σιγοψιθυρίζονται ερωτήματα σχετικά με την ποιότητα των νερών κολύμβησης.
Η ποιότητα των νερών κολύμβησης στις ακτές της Ελλάδας παρακολουθείται συστηματικά από το 1988, στο πλαίσιο του «Προγράμματος παρακολούθησης ποιότητας νερών κολύμβησης στις ακτές της Ελλάδας», αρχικά σύμφωνα με την Οδηγία 76/160/ΕΟΚ «περί της ποιότητας υδάτων κολύμβησης» και στη συνέχεια σύμφωνα με τις απαιτήσεις της Οδηγίας 2006/7/ΕΚ «σχετικά με τη διαχείριση της ποιότητας των υδάτων κολύμβησης», με την οποία εναρμονίστηκε η Ελληνική νομοθεσία με την ΚΥΑ 8600/416/Ε103/2009 (ΦΕΚ 356/Β/26-2-2009).
Υπεύθυνες για τη διενέργεια δειγματοληψιών κατά τη διάρκεια της κολυμβητικής περιόδου, είναι οι Περιφέρειες της χώρας οι οποίες μετά τις κατάλληλες δειγματοληψίες και αναλύσεις, με απόφασή του κάθε Περιφερειάρχη χαρακτηρίζουν τις παραλίες αρμοδιότητάς τους ως προς την καταλληλότητα τους ή μη, ενώ στη συνέχεια εκδίδεται ΥΑ από το Υπουργείο Υγείας.
Πόσο καθαρή είναι η θάλασσα που κολυμπάμε; Οι κατηγορίες ποιότητας νερών
Σύμφωνα με τη νομοθεσία, τα ύδατα κολύμβησης ταξινομούνται σε τέσσερα επίπεδα με βάση μικροβιολογικούς δείκτες (εντερόκοκκοι και κολοβακτηρίδια [με κυριότερο εκπρόσωπο την Escherichia coli]). Η αξιολόγηση γίνεται με βάση την περιεκτικότητα των εξεταζόμενων μικροοργανισμών στο δείγμα του νερού. Τα νερά λοιπόν που κολυμπάμε, μπορεί να είναι:
- Εξαιρετικής ποιότητας
- Καλής ποιότητας
- Επαρκούς ποιότητας
- Ανεπαρκούς ποιότητας
Όρια κατηγοριοποίησης για παράκτια ύδατα
| Παράμετρος | Εξαιρετική Ποιότητα | Καλή Ποιότητα | Επαρκής Ποιότητα |
| Εντερόκοκκοι (cfu/100 ml) | 100 | 200 | 185 |
| Κολοβακτηρίδια / Escherichia coli (cfu/100 ml) | 250 | 500 | 500 |
Κάτι σημαντικό: Η κατάταξη σε κάποια από τις παραπάνω κατηγορίες δεν προκύπτει από μια μέτρηση, αλλά περιλαμβάνει μια στατιστική επεξεργασία μετρήσεων εντός της τρέχουσας κολυμβητικής περιόδου σε συνδυασμό με τα αποτελέσματα των προηγούμενων τριών περιόδων.
Τι γίνεται αν τα νερά σε μια παραλία αποδειχτούν μολυσμένα; – Διαχείριση αποτελεσμάτων μετρήσεων
Εάν τα νερά χαρακτηριστούν ως «ανεπαρκούς ποιότητας», οι αρμόδιες αρχές είναι υποχρεωμένες να λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα. Αυτά περιλαμβάνουν είτε τη σύσταση αποφυγής της κολύμβησης είτε την προσωρινή ή μόνιμη (αν τα ύδατα κολύμβησης χαρακτηρίζονται «ανεπαρκούς ποιότητας» επί πέντε συναπτά έτη) απαγόρευση κολύμβησης στη συγκεκριμένη ακτή, καθώς και τον εντοπισμό και την εξάλειψη της πηγής της ρύπανσης.
Κολοβακτηρίδια και εντερόκοκκος στη θάλασσα – Μικροβιολογικές παράμετροι
Για την αξιολόγηση της ποιότητας των παράκτιων ακτών, χρησιμοποιούνται δύο κύριοι μικροβιολογικοί δείκτες κοπρανώδους προέλευσης: τα κολοβακτηρίδια (κατά βάση την Escherichia coli) και τους εντερόκοκκους, επειδή ζουν στο έντερο ανθρώπων και θερμόαιμων ζώων, εμφανίζονται σε πολύ υψηλούς αριθμούς στα λύματα, δεν πολλαπλασιάζονται στο θαλασσινό νερό, και η παρουσία τους συσχετίζεται ισχυρά με την πιθανότητα παρουσίας παθογόνων (ιών, βακτηρίων, πρωτοζώων).
Α. Η Escherichia coli
- αποτελεί τον βασικό δείκτης πρόσφατης κοπρανώδους ρύπανσης
- βρίσκεται σε πολύ μεγάλες συγκεντρώσεις στα ανθρώπινα κόπρανα
- επιβιώνει για ημέρες στο θαλασσινό νερό αλλά δεν πολλαπλασιάζεται, οπότε η ανίχνευση σημαίνει πρόσφατη μόλυνση
- συσχετίζεται ισχυρά με εντερικά παθογόνα όπως η Salmonella
- μετριέται εύκολα, γρήγορα και οικονομικά με τυποποιημένες μεθόδους
Β. Οι εντερόκοκκοι
- αποτελούν τον καλύτερο δείκτη για θαλάσσια νερά καθώς επιβιώνουν περισσότερο στο αλμυρό νερό λόγω υψηλότερης αντοχής στο αλάτι
- συσχετίζονται καλύτερα με ασθένειες κολυμβητών σε επιδημιολογικές μελέτες, ειδικά γαστρεντερικές
- αντέχουν σε περιβαλλοντικές καταπονήσεις (UV, αλατότητα), άρα αντικατοπτρίζουν επίμονη ρύπανση.
Τα κολοβακτηρίδια αποτελούν ευρύτερους δείκτες υγιεινής, συμπεριλαμβανομένων και περιβαλλοντικών ειδών και συνεπώς είναι λιγότερο ειδικά, αλλά χρήσιμα για γενική αξιολόγηση ποιότητας νερού και την ανίχνευση αστοχιών συστημάτων (π.χ. επιμόλυνση από απορροές, διαρροές υποδομών).
Πηγές ρύπανσης της θάλασσας
Οι συχνότερες πηγές που αυξάνουν τον κίνδυνο:
- ανεπεξέργαστα ή μερικώς επεξεργασμένα αστικά λύματα
- διαρροές αποχέτευσης σε παράκτιες ζώνες
- απορροές μετά από βροχή
- κτηνοτροφικές δραστηριότητες κοντά σε ρέματα
- υπερφόρτωση τουριστικών περιοχών
- λιμάνια, μαρίνες, αγκυροβόλια
- κλειστοί κόλποι με χαμηλή ανανέωση νερού
Τι μπορεί να συμβεί εάν κολυμπήσω σε μολυσμένα νερά;
Η έκθεση στη ρύπανση εξαρτάται από:
- τη συγκέντρωση των μικροοργανισμών στο νερό
- τον χρόνο παραμονής στο νερό
- την κατάποση νερού (ιδιαίτερα στα παιδιά)
- την επαφή με μάτια, αυτιά, δέρμα
- την ηλικία και την ευπάθεια (παιδιά, ηλικιωμένοι, ανοσοκατεσταλμένοι)
Επιπτώσεις στην υγεία αν κολυμπήσουμε σε θάλασσα με κολοβακτηρίδια και εντερόκοκκο
Επιδημιολογικές μελέτες δείχνουν ότι συγκεντρώσεις Escherichia coli και εντερόκοκκων, μεγαλύτερες από αυτές που ορίζονται στη νομοθεσία, μπορούν να προκαλέσουν:
- Γαστρεντερίτιδα
- Λοιμώξεις αυτιού
- Δερματικά εξανθήματα
- Αναπνευστικές λοιμώξεις
Σε κάθε περίπτωση, η ποιότητα των νερών κολύμβησης στην Ελλάδα παρακολουθείται συστηματικά κάθε καλοκαίρι με δειγματοληψίες από ακτές που συγκεντρώνουν σημαντικό αριθμό λουόμενων, ακτές που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον από κάθε άποψη (αναπτυξιακό, αισθητικό, τουριστικό περιβαλλοντικό κ.λ.π.) και αυτές που δέχονται έντονες περιβαλλοντικές πιέσεις, διασφαλίζοντας υψηλά πρότυπα υγιεινής. Η ετήσια έκθεση των αποτελεσμάτων του «Προγράμματος παρακολούθησης ποιότητας νερών κολύμβησης στις ακτές της Ελλάδας» και ο χαρακτηρισμός των παραλιών κοινοποιείται ευρέως στους ενδιαφερόμενους αλλά και στην Ε.Ε.
Τα νομοθετικά όρια είναι προϊόν ανάλυσης κινδύνου από αρμόδιες επιστημονικές επιτροπές και υπόκεινται σε έλεγχο και επαναξιολόγηση όταν προκύπτουν νέα δεδομένα. Οποιαδήποτε παρερμηνεία η επιλεκτική χρήση των νομοθετημένων ορίων δεικτών, για χαρακτηρισμό υδάτων, προκαλεί σύγχυση και αδικαιολόγητη ανησυχία στο κόσμο.
