Ένα αντικείμενο έχει χαθεί και, αφού έχουμε ψάξει τσάντες, συρτάρια και κάθε πιθανό σημείο του σπιτιού, κάποιος θα το πει: «Άγιε Φανούριε, φανέρωσέ το». Είναι μία από εκείνες τις φράσεις που πολλοί μάθαμε από τις γιαγιάδες και τις μητέρες μας, μαζί με την υπόσχεση ότι, αν βρεθεί το χαμένο, θα φτιάξουμε μια φανουρόπιτα.
Κάθε χρόνο, στις 27 Αυγούστου, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Αγίου Φανουρίου και από την παραμονή οι φανουρόπιτες γεμίζουν τις εκκλησίες. Πώς συνδέθηκε όμως ο Άγιος με όσα χάνουμε; Γιατί η πίτα πρέπει να μοιράζεται; Και τι δουλειά έχει σε όλη αυτή την ιστορία η μητέρα του;
Ο Άγιος για τον οποίο γνωρίζουμε ελάχιστα
Παρότι η λατρεία του Αγίου Φανουρίου είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη στην Ελλάδα, οι πληροφορίες για τη ζωή του είναι περιορισμένες.
Η παράδοση θέλει τη μορφή του να γίνεται γνωστή στη Ρόδο, όταν μέσα σε παλιά ερείπια ανακαλύφθηκε εικόνα ενός άγνωστου μέχρι τότε αγίου. Στην εικόνα υπήρχε το όνομα «Φανούριος», ενώ ο Άγιος παρουσιαζόταν ως στρατιωτικός και γύρω του απεικονίζονταν σκηνές από το μαρτύριό του.
Η βυζαντινολόγος Μαρία Βασιλάκη-Μαυρακάκη, που έχει μελετήσει την εικονογραφία και τη λατρεία του, έχει τοποθετήσει την παρουσία της λατρείας του στη Ρόδο και την εξάπλωσή της στην Κρήτη ήδη στις αρχές του 15ου αιώνα.
Γιατί ζητάμε από τον Άγιο Φανούριο να βρει τα χαμένα
Η απλούστερη εξήγηση βρίσκεται στο ίδιο το όνομά του. Στη λαϊκή συνείδηση ο «Φανούριος» συνδέθηκε εύκολα με το «φανερώνω» και, κατά συνέπεια, με την προσδοκία ότι ο Άγιος μπορεί να φανερώσει κάτι που δεν βρίσκουμε.
Η σύνδεση ενισχύθηκε από παλαιότερες αφηγήσεις θαυμάτων, στις οποίες αποδίδεται στον Άγιο η εύρεση χαμένων αντικειμένων και ζώων.
Με τον χρόνο, μάλιστα, η παράκληση ξεπέρασε τα χαμένα πράγματα. Άνθρωποι άρχισαν να ζητούν από τον Άγιο να τους «φανερώσει» μια λύση, μια δουλειά, μια ευκαιρία ή τον δρόμο που αναζητούν σε μια δύσκολη περίοδο.
Η φανουρόπιτα είναι πάνω απ’ όλα προσφορά
Η πίτα που συνδέθηκε με τον Άγιο Φανούριο έχει μια ιδιαιτερότητα: φτιάχνεται για να μοιραστεί.
Παραδοσιακά, εκείνος που έχει κάνει την παράκληση ετοιμάζει τη φανουρόπιτα, την πηγαίνει στην εκκλησία για να ευλογηθεί και στη συνέχεια την προσφέρει σε άλλους. Αυτό εξηγεί και την εικόνα που συναντάμε στις εκκλησίες στις 26 και 27 Αυγούστου, με δεκάδες πίτες να συγκεντρώνονται για τη γιορτή του Αγίου.
Το κέρασμα, επομένως, δεν είναι μια λεπτομέρεια που προστέθηκε αργότερα. Το μοίρασμα βρίσκεται στην καρδιά του εθίμου.
Γιατί λέμε «Θεός σχωρέσ’ τη μάνα του Αγίου Φανουρίου»
Εδώ η ιστορία γίνεται πιο ενδιαφέρουσα, αλλά και πιο θολή. Η λαϊκή παράδοση θέλει τη μητέρα του Αγίου Φανουρίου να ήταν μια αμαρτωλή γυναίκα. Σύμφωνα με τον θρύλο, ο Άγιος επιθυμούσε οι πιστοί να προσεύχονται για τη συγχώρεση της ψυχής της και έτσι επικράτησε η φράση «Θεός σχωρέσ’ τη μάνα του Αγίου Φανουρίου» όταν προσφέρεται η πίτα.
Μόνο που για τη μητέρα του Αγίου δεν διαθέτουμε αξιόπιστες ιστορικές πληροφορίες. Η συγκεκριμένη αφήγηση αποτελεί μέρος της λαϊκής παράδοσης και όχι τεκμηριωμένο περιστατικό από τη ζωή του.
Κι όμως, η φράση άντεξε στον χρόνο και πέρασε από γενιά σε γενιά μαζί με τη συνταγή της φανουρόπιτας.
Η φανουρόπιτα πρέπει να έχει 7, 9 ή 11 υλικά;
Επτά, εννέα ή έντεκα; Αν ρωτήσουμε διαφορετικές οικογένειες, πιθανότατα θα πάρουμε διαφορετική απάντηση.
Οι αριθμοί αυτοί απέκτησαν συμβολική σημασία μέσα στη λαϊκή παράδοση και γι’ αυτό πολλές συνταγές επιμένουν σε συγκεκριμένο αριθμό υλικών. Δεν υπάρχει, ωστόσο, εκκλησιαστικός κανόνας που να ορίζει ότι η φανουρόπιτα πρέπει να παρασκευάζεται με 7, 9 ή 11 υλικά.
Το κοινό χαρακτηριστικό των περισσότερων παραδοσιακών συνταγών είναι ότι πρόκειται για νηστίσιμη πίτα, χωρίς αυγά και γαλακτοκομικά. Αλεύρι, ζάχαρη, λάδι, χυμός πορτοκαλιού, κανέλα, σταφίδες και ξηροί καρποί είναι από τα υλικά που συναντάμε συχνότερα.
Από εκεί και πέρα, υπάρχουν δεκάδες παραλλαγές, πολλές από τις οποίες περνούν από τη μητέρα στα παιδιά της και μαζί το έθιμο και η τιμή στη μνήμη του Αγίου Φανουρίου.
