Από το like στο άγχος: Πώς επιδρούν τα social media στους εφήβους και την ψυχοσύνθεσή τους.
Για πολλούς εφήβους, τα social media δεν είναι απλώς ένα μέσο επικοινωνίας. Είναι χώρος κοινωνικοποίησης, επιβεβαίωσης, σύγκρισης, έκθεσης. Εκεί χτίζεται η εικόνα του εαυτού τους, δοκιμάζονται όρια, γεννιούνται σχέσεις αλλά και συγκρούσεις. Το ερώτημα που απασχολεί πλέον σοβαρά τις δημόσιες αρχές υγείας δεν είναι αν τα κοινωνικά δίκτυα επηρεάζουν τους εφήβους, αλλά πώς και με ποιο κόστος.
Σε αυτό το ερώτημα επιχειρεί να απαντήσει η μεγάλη έκθεση της Γαλλικής Υπηρεσίας για την Ασφάλεια των Τροφίμων, του Περιβάλλοντος και της Εργασίας (ANSES), αποτέλεσμα πέντε ετών έρευνας και ανάλυσης περισσότερων από 1.000 επιστημονικών μελετών. Τα συμπεράσματά της είναι σαφή και, σε αρκετά σημεία, ανησυχητικά.
Γιατί η εφηβεία είναι πιο ευάλωτη από όσο νομίζουμε
Η έκθεση εστιάζει στην ηλικιακή ομάδα 11 έως 17 ετών – και όχι τυχαία. Η εφηβεία είναι περίοδος έντονων νευροβιολογικών και ψυχοκοινωνικών αλλαγών. Ο εγκέφαλος βρίσκεται ακόμη σε φάση ωρίμανσης, ιδιαίτερα τα κυκλώματα που σχετίζονται με την ανταμοιβή, την παρόρμηση και τη ρύθμιση των συναισθημάτων. Ταυτόχρονα, η ανάγκη για κοινωνική αποδοχή και σύγκριση με τους συνομηλίκους κορυφώνεται.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τα social media δεν λειτουργούν ως «ουδέτερο περιβάλλον». Αντίθετα, σύμφωνα με την ANSES, συναντούν μια ηλικιακή ομάδα με αυξημένη ευαισθησία και περιορισμένα ακόμη εργαλεία αυτορρύθμισης.
Social media και ψυχική υγεία: Τι δείχνει η έκθεση
Η έκθεση συνδέει τη χρήση των κοινωνικών δικτύων με μια σειρά από επιπτώσεις που αφορούν την ψυχική υγεία των εφήβων. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται αγχώδεις και καταθλιπτικές διαταραχές, μεικτές μορφές άγχους και κατάθλιψης, αυτοκτονικός ιδεασμός και αυτοτραυματισμοί, αλλά και χαμηλή αυτοεκτίμηση και έντονη δυσαρέσκεια με την εικόνα του σώματος.
Παράλληλα, καταγράφονται φαινόμενα διαδικτυακού εκφοβισμού, προβλήματα ύπνου και αυξημένη έκθεση σε συμπεριφορές κινδύνου, όπως η χρήση αλκοόλ, κάνναβης και άλλων ψυχοδραστικών ουσιών. Η ANSES δεν υποστηρίζει ότι τα social media αποτελούν τη μοναδική αιτία αυτών των φαινομένων. Τονίζει όμως ότι μπορούν να λειτουργήσουν ως επιταχυντής ή ενισχυτικός παράγοντας σε ήδη υπάρχουσες ευαλωτότητες.
Τα dark patterns και ο ρόλος της πλατφόρμας στο πρόβλημα
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της έκθεσης είναι ότι μετατοπίζει τη συζήτηση από το «τι βλέπουν οι έφηβοι» στο «πώς λειτουργούν οι πλατφόρμες». Σύμφωνα με τους ερευνητές, ο σχεδιασμός των κοινωνικών δικτύων παίζει καθοριστικό ρόλο.
Η ANSES περιγράφει εκτενώς τα λεγόμενα dark patterns, δηλαδή παραπλανητικές ή χειριστικές διεπαφές χρήστη. Πρόκειται για σχεδιαστικές πρακτικές που έχουν στόχο να κρατούν τον χρήστη όσο το δυνατόν περισσότερο ενεργό. Ατελείωτο σκρολάρισμα, ειδοποιήσεις, likes, αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο, μικρές απρόβλεπτες «ανταμοιβές». Όλα αυτά δεν είναι τυχαία στοιχεία. Αποτελούν μέρος ενός επιχειρηματικού μοντέλου που βασίζεται στην προσέλκυση και εμπορευματοποίηση της προσοχής.
Για έναν έφηβο, αυτές οι πρακτικές μπορούν να οδηγήσουν σε απώλεια ελέγχου, παρατεταμένη έκθεση και δυσκολία αποσύνδεσης. Η έκθεση επισημαίνει ότι οι έφηβοι είναι πιο ευάλωτοι σε τέτοιες στρατηγικές, ακριβώς επειδή οι μηχανισμοί αυτορρύθμισης δεν έχουν ακόμη πλήρως αναπτυχθεί.
Αλγόριθμοι και φαύλοι κύκλοι περιεχομένου
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στους αλγόριθμους εξατομίκευσης. Όταν ένας έφηβος αλληλεπιδρά με συγκεκριμένο περιεχόμενο, για παράδειγμα γύρω από αυτοτραυματισμό ή ακραίες μορφές δίαιτας, οι πλατφόρμες τείνουν να του προτείνουν όλο και περισσότερο παρόμοιο υλικό. Έτσι δημιουργούνται κλειστοί βρόχοι πληροφόρησης που μπορούν να ενισχύσουν αρνητικές σκέψεις και συναισθήματα.
Σύμφωνα με την ANSES, αυτός ο μηχανισμός δεν είναι απλώς τεχνικό ζήτημα. Έχει άμεσες επιπτώσεις στη δημόσια υγεία, καθώς μπορεί να παγιδεύσει ευάλωτους εφήβους σε έναν φαύλο κύκλο αρνητικής ενίσχυσης.
Υπάρχουν και θετικά;
Η έκθεση αναγνωρίζει ότι τα κοινωνικά δίκτυα μπορούν να έχουν και θετικές επιδράσεις. Διευκολύνουν την επικοινωνία, την έκφραση, τη συμμετοχή σε κοινότητες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τη στήριξη μεταξύ συνομηλίκων. Ωστόσο, η ANSES υπογραμμίζει ότι η ύπαρξη θετικών στοιχείων δεν αναιρεί την ανάγκη αξιολόγησης των κινδύνων, ιδιαίτερα όταν αυτοί αφορούν ανήλικους.
Από την ατομική ευθύνη στη συλλογική
Ένα από τα πιο ισχυρά μηνύματα της έκθεσης είναι ότι το βάρος δεν μπορεί να πέφτει αποκλειστικά στους εφήβους και τις οικογένειές τους. Η ANSES καλεί σε παρεμβάσεις «στην πηγή», δηλαδή στον ίδιο τον σχεδιασμό των πλατφορμών. Προτείνει περιορισμό ή απαγόρευση παραπλανητικών πρακτικών, μεγαλύτερη διαφάνεια στους αλγόριθμους και ρύθμιση με γνώμονα την προστασία της ψυχικής υγείας των ανηλίκων.
Με απλά λόγια, το ζήτημα δεν είναι μόνο πόσο χρόνο περνούν οι έφηβοι στην οθόνη, αλλά σε τι είδους ψηφιακό περιβάλλον μεγαλώνουν.
