Μία μητέρα μεγαλώνει μόνη το παιδί της. Ένα ζευγάρι επιλέγει να ζει μαζί χωρίς γάμο. Παππούδες μεγαλώνουν καθημερινά τα εγγόνια τους όσο οι γονείς εργάζονται. Νέοι άνθρωποι στα 35 τους εξακολουθούν να μένουν στο πατρικό σπίτι λόγω οικονομικής πίεσης. Δύο φίλοι λειτουργούν περισσότερο σαν οικογένεια μεταξύ τους απ’ ό,τι με τους συγγενείς τους.
Η εικόνα της οικογένειας το 2026 απέχει πολύ από εκείνη που κυριαρχούσε πριν από μερικές δεκαετίες. Και όμως, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η οικογένεια δεν εξαφανίζεται. Αλλάζει μορφή, προσαρμόζεται και επαναπροσδιορίζεται μαζί με την κοινωνία.
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Οικογένειας στις 15 Μαΐου, εντοπίζουμε μια βαθιά κοινωνική μεταβολή που αφορά όχι μόνο το πώς ζούμε αλλά και το πώς αντιλαμβανόμαστε τις σχέσεις, τη συντροφικότητα και τη γονεϊκότητα.
Από το «παραδοσιακό» μοντέλο στις πολλές διαφορετικές οικογένειες
Τις δεκαετίες του ’50 και του ’60, το κυρίαρχο πρότυπο ήταν σχετικά συγκεκριμένο: δύο γονείς, παιδιά και ένας σαφής διαχωρισμός ρόλων μέσα στο σπίτι.
Σήμερα όμως η εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη. Από μονογονεϊκές οικογένειες μέχρι οικογένειες που έχουν διαμορφωθεί ξανά μετά από έναν δεύτερο γάμο, από ζευγάρια που επιλέγουν τη συμβίωση χωρίς γάμο μέχρι ομόφυλα ζευγάρια με ή χωρίς παιδιά, η έννοια της οικογένειας έχει διευρυνθεί σημαντικά.
Παράλληλα, αυξάνονται τα πολυγενεακά σπίτια, όπου συνυπάρχουν παππούδες, γονείς και παιδιά, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις οι άνθρωποι δημιουργούν και «οικογένειες επιλογής», δηλαδή σταθερούς δεσμούς φροντίδας και υποστήριξης με ανθρώπους χωρίς συγγένεια αίματος.
Σύμφωνα με στοιχεία του αμερικανικού φορέα Pew Research, τη δεκαετία του 1960 περίπου το 73% των παιδιών ζούσε με δύο γονείς που βρίσκονταν στον πρώτο τους γάμο. Τη δεκαετία του 1980 το ποσοστό είχε ήδη μειωθεί στο 61%, ενώ σήμερα λιγότερα από τα μισά παιδιά μεγαλώνουν σε αυτό το οικογενειακό μοντέλο.
Η Ελλάδα αλλάζει μαζί με την υπόλοιπη Ευρώπη
Παρότι η Ελλάδα παραμένει χώρα με ισχυρούς οικογενειακούς δεσμούς, οι αλλαγές των τελευταίων δεκαετιών είναι εμφανείς και στη χώρα μας. Οι μεταβολές αυτές αποτυπώνονται πλέον και στους αριθμούς.
Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, το 2024 πραγματοποιήθηκαν 36.649 γάμοι, αριθμός μειωμένος κατά 9,2% σε σχέση με το 2023, ενώ εκδόθηκαν 15.532 διαζύγια. Η αναλογία έφτασε τα 42 διαζύγια ανά 100 γάμους.
Την ίδια στιγμή, οι νέοι αποκτούν παιδιά σε μεγαλύτερες ηλικίες, αρκετά ζευγάρια επιλέγουν να μη παντρευτούν, ενώ η οικονομική πίεση και το στεγαστικό πρόβλημα οδηγούν πολλούς νέους να παραμένουν περισσότερο στο πατρικό σπίτι.
Σε αρκετές ελληνικές οικογένειες, μάλιστα, επανέρχεται πλέον το μοντέλο της συγκατοίκησης τριών γενεών κάτω από την ίδια στέγη, κάτι που είχε περιοριστεί τις προηγούμενες δεκαετίες.
Στην Ευρώπη παντρευόμαστε λιγότερο και αργότερα
Οι αλλαγές αυτές δεν αφορούν μόνο στην Ελλάδα. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, ο γάμος δεν θεωρείται πλέον η μοναδική «φυσική» εξέλιξη μιας σχέσης. Σύμφωνα με τη Eurostat, στην Ευρωπαϊκή Ένωση πραγματοποιούνται σήμερα αισθητά λιγότεροι γάμοι σε σχέση με τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, ενώ τα διαζύγια έχουν αυξηθεί σημαντικά.
Παράλληλα, η ηλικία γάμου έχει μετακινηθεί αρκετά προς τα πάνω. Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες οι άνθρωποι παντρεύονται πλέον μετά τα 30, ενώ η απόκτηση παιδιών καθυστερεί όλο και περισσότερο.
Μεγάλη αλλαγή καταγράφεται επίσης στις γεννήσεις εκτός γάμου. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, πάνω από το 60% των παιδιών γεννιούνται σήμερα από γονείς που δεν είναι παντρεμένοι, ενώ σε χώρες της Βόρειας Ευρώπης η συμβίωση χωρίς γάμο θεωρείται εδώ και χρόνια κοινωνικά ισότιμη με τον γάμο.
Αντίθετα, στις χώρες της Νότιας και Ανατολικής Ευρώπης, ανάμεσά τους και η Ελλάδα, οι οικογενειακές δομές παραμένουν πιο παραδοσιακές, παρότι και εκεί οι αλλαγές είναι πλέον εμφανείς.
Τα τελευταία χρόνια, και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αναφέρεται όλο και συχνότερα στις αλλαγές που καταγράφονται στις οικογενειακές δομές της Ευρώπης. Σε σχετικές αναλύσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου επισημαίνεται ότι οι νέοι Ευρωπαίοι ενηλικιώνονται πλέον πιο αργά, κυρίως λόγω οικονομικής αβεβαιότητας, υψηλού κόστους στέγασης και δυσκολίας οικονομικής ανεξαρτησίας.
Το Ευρωκοινοβούλιο αναγνωρίζει επίσης ότι οι ευρωπαϊκές πολιτικές καλούνται πλέον να ανταποκριθούν σε πολύ διαφορετικές μορφές οικογένειας σε σχέση με το παρελθόν. Αυτές οι μορφές μπορεί να αφορούν σε μονογονεϊκές οικογένειες, σε οικογένειες με διαζευγμένους γονείς, σε οικογένειες ίδιου φύλου αλλά και νοικοκυριά όπου συνυπάρχουν περισσότερες γενιές.
Παράλληλα, οι ευρωπαϊκές εκθέσεις τονίζουν ότι η οικογένεια εξακολουθεί να αποτελεί βασικό πυλώνα κοινωνικής συνοχής, ακόμη κι αν η μορφή της έχει αλλάξει σημαντικά.
Τι άλλαξε μέσα στην κοινωνία
Οι ειδικοί εξηγούν ότι οι αλλαγές στη δομή της οικογένειας δεν προέκυψαν ξαφνικά. Συνδέονται με βαθύτερες κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις, όπως για παράδειγμα η οικονομική ανεξαρτησία των γυναικών και η πρόσβαση στην αντισύλληψη. Σημαντικό ρόλο έπαιξαν επίσης η κοινωνική αποδοχή του διαζυγίου, η δυνατότητα συμβίωσης χωρίς γάμο, ενώ οι αλλαγές γύρω από τα δικαιώματα των ομόφυλων ζευγαριών και η διαφορετική στάση των νεότερων γενεών απέναντι στις σχέσεις.
Παράλληλα, άλλαξε και ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την προσωπική ευτυχία και την ισορροπία ανάμεσα στην προσωπική ζωή, την εργασία και τη γονεϊκότητα. Σε αντίθεση με παλαιότερες εποχές, όπου ο γάμος και η δημιουργία οικογένειας θεωρούνταν σχεδόν αυτονόητη πορεία ζωής, σήμερα περισσότεροι άνθρωποι επιλέγουν να καθυστερήσουν ή ακόμη και να αποφύγουν εντελώς τον γάμο ή την απόκτηση παιδιών.
Η οικογένεια δεν εξαφανίζεται, αλλά επαναπροσδιορίζεται
Παρά τις μεγάλες αλλαγές, οι ειδικοί τονίζουν ότι η ανάγκη για συναισθηματική ασφάλεια, φροντίδα και ουσιαστική σύνδεση παραμένει σταθερή. Σήμερα, όπως επισημαίνει στο βιβλίο της The changing family–policy relationship η κοινωνιολόγος Linda Hantrais, θεωρείται πλέον ευρέως αποδεκτό στη Δυτική Ευρώπη ότι αυτό που στα μέσα του προηγούμενου αιώνα παρουσιαζόταν ως η «παραδοσιακή οικογένεια» δεν αποτελεί πια τη μοναδική κυρίαρχη μορφή οικογενειακής ζωής ούτε το βασικό περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννιούνται και μεγαλώνουν τα παιδιά.
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει πως η οικογένεια ως θεσμός εξαφανίζεται. Αντίθετα, εκτιμούν ότι οι μορφές οικογένειας θα συνεχίσουν να εξελίσσονται και να διαφοροποιούνται, καθώς οι κοινωνίες προσαρμόζονται στις νέες οικονομικές, κοινωνικές και δημογραφικές συνθήκες. Όπως επισημαίνει, οι ευρωπαϊκές κοινωνίες κινούνται πλέον προς μεγαλύτερη «οικογενειακή ποικιλομορφία», με διαφορετικά μοντέλα οικογενειακής ζωής να συνυπάρχουν όλο και περισσότερο.
Και ίσως τελικά η μεγαλύτερη αλλαγή των τελευταίων δεκαετιών να μην είναι ότι η οικογένεια διαλύθηκε, αλλά ότι έπαψε να χωρά σε μία μόνο εικόνα.
