του Δρ. Φραγκίσκου Γαΐτη*, Βιολόγου-Μικροβιολόγου τροφίμων
Ας υποθέσουμε, αν και το απεύχομαι, ότι ζούμε μια Εμπειρία Επιθανάτιας Κατάστασης ή Αποσύνδεσης (Dissociation) δηλαδή μια κατάσταση όπου το «εγώ» έχει διαχωριστεί από το σώμα και παρατηρεί τον κόσμο και τα γεγονότα ως θεατής, χωρίς φόβο, πόνο, συναισθηματικές ή οικονομικές δεσμεύσεις. Η μόνη αντίδραση που μπορώ να φανταστώ απέναντι στα τεκταινόμενα συνοψίζεται στη φράση «Quo vadis, Domine?», μια φράση από τη χριστιανική παράδοση που χρησιμοποιείται μεταφορικά για να θέσει το ερώτημα σχετικά με την κατεύθυνση, τον σκοπό της ζωής, ή την ευθύνη απέναντι σε δύσκολες αποφάσεις ή σε ηθικά διλήμματα.
Το τρίπτυχο που καθορίζει τη ζωή μας
Δεν θέλω να είμαι ένας από τους επικριτικούς γέρους του «Muppet Show», αλλά δυστυχώς το τρίπτυχο, χρήμα-εξουσία-νόμος του δυνατού, μόνα ή σε οποιονδήποτε μεταξύ τους συνδυασμό, κατακλύζει τη ζωή μας. Και δυστυχώς, ως άλλοι νευρώνες, συμμετέχουμε όλοι μας σε ένα τεράστιο νευρικό σύστημα που δημιουργείται περιξ του τρίπτυχου, όπου η επιβίωσή μας εξαρτάται από το πόσο καλά μπορούμε να προσαρμοστούμε σε ένα σύστημα που δεν σχεδιάστηκε για την ανθρωπιά μας, αλλά για την εκμετάλλευση των αδυναμιών μας, ένα σύστημα που μας εκπαιδεύει να λειτουργούμε αντανακλαστικά, όχι συνειδητά, και να αναπαράγουμε άκριτα τις ίδιες δομές που μας καταπιέζουν.
Δεν τρέφω αυταπάτες. Δεν υπάρχουν ιδανικές κοινωνίες και αυτό έχει αποδειχθεί στην παγκόσμια ιστορία, προφανώς διότι το τρίπτυχο δεν το επιτρέπει αλλά και γιατί ίσως η έννοια της ιδανικής κοινωνίας, της απόλυτης ισότητας, της ίσης μεταχείρισης και άλλων ευγενών προθέσεων, υπερβαίνει κατά πολύ τις ψυχολογικές δυνατότητες του ανθρώπινου είδους, καθιστώντας τη μια απολύτως ρομαντική προσέγγιση.
Η κανονικοποίηση του κακού
Το πιο παράδοξο είναι ότι, ενώ βλέπουμε καθαρά την παθολογία, συνεχίζουμε να τη θεωρούμε φυσιολογική. Η κανονικοποίηση του κακού δεν έγινε απότομα αλλά σταδιακά, με μικρές δόσεις, σαν να μας αναισθητοποίησαν με το σταγονόμετρο. Κάθε νέα φρίκη που προβάλλεται στην οθόνη μας μοιάζει λιγότερο σοκαριστική από την προηγούμενη. Κάθε νέα παραβίαση, κάθε νέα απώλεια, κάθε νέα αδικία, γίνεται απλώς «άλλο ένα συμβάν». Και οι τυχεροί από εμάς, ασφαλείς στον καναπέ μας, νιώθουμε μια στιγμιαία ανακούφιση που δεν είμαστε εμείς τα θύματα και μετά επιστρέφουμε στην καθημερινότητά μας.
Ένας πολιτισμός χωρίς κατεύθυνση
Αν το δούμε από ψηλά, σαν να αιωρούμαστε έξω από το σώμα μας, η εικόνα μοιάζει με συλλογική υπνοβασία. Ένας πολιτισμός που τρέχει με ιλιγγιώδη ταχύτητα χωρίς να ξέρει προς τα πού. Ένα πλήθος που αναζητά νόημα σε λάθος μέρη, που μπερδεύει την πληροφορία με τη γνώση, τη γνώση με τη σοφία, τη σοφία με την εξουσία. Και τότε το ερώτημα «Quo vadis, Domine?» δεν είναι πια θεολογικό. Είναι βαθιά ανθρώπινο. Πού πάμε; Πού οδηγούμαστε; Και κυρίως, ποιος κρατάει το τιμόνι;
Γιατί αν το κρατάει το τρίπτυχο, τότε η πορεία είναι προδιαγεγραμμένη. Αν το κρατάει ο φόβος, τότε η πορεία είναι σκοτεινή. Αν το κρατάει η αδιαφορία, τότε η πορεία είναι αδιέξοδη.
Η εκπαίδευση ως πραγματική παρέμβαση
Υπάρχει όμως μια μικρή χαραμάδα, έξω από νόμους, συστήματα και πολιτικές. Βρίσκεται στον άνθρωπο πριν γίνει ενήλικας, κυρίως δε στα πρώτα στάδια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (νηπιαγωγείο, δημοτικό). Πριν διαμορφωθεί από το τρίπτυχο. Πριν μάθει να φοβάται, να ανταγωνίζεται και να επιβιώνει εις βάρος των άλλων.
Βρίσκεται στην εκπαίδευση! Όχι βέβαια στην εκπαίδευση των εξετάσεων και της παπαγαλίας, αλλά στην εκπαίδευση που καλλιεργεί αξίες, ενσυναίσθηση, κριτική σκέψη, αυτογνωσία. Στην εκπαίδευση που δεν γεμίζει το μυαλό με πέτρινες, άκαμπτες γνώσεις, αλλά ανοίγει ορίζοντες.
Γιατί μόνο ένας άνθρωπος που έχει μάθει από μικρός να βλέπει τον άλλον ως άνθρωπο και όχι ως μέσο, απειλή ή ανταγωνιστή, μπορεί να σπάσει τον κύκλο. Μόνο ένας άνθρωπος που έχει μάθει να σκέφτεται, όχι απλώς να πληροφορείται, μπορεί να αντισταθεί στην κανονικοποίηση του κακού. Μόνο ένας άνθρωπος που έχει μάθει να νιώθει, όχι απλώς να αντιδρά, μπορεί να αλλάξει την πορεία.
Το παράδειγμα της Ιαπωνίας
Δεν χρειάζεται να ανακαλύψουμε τον τροχό. Στο εκπαιδευτικό σύστημα της Ιαπωνίας, τα τρία πρώτα χρόνια της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, το σχολείο αναλαμβάνει να εμφυσήσει στα παιδιά:
• το σεβασμό στους συνανθρώπους τους, στα ζώα και στη φύση
• τη δικαιοσύνη, τη γενναιοδωρία, τη συμπόνοια και την ενσυναίσθηση
• το ομαδικό πνεύμα και τη συλλογικότητα
Επιπλέον, το κολατσιό των μαθητών προέρχεται από το σχολείο, είναι υγιεινό και εξασφαλίζει την υγιεινή και ισορροπημένη διατροφή ενώ παράλληλα εξισορροπεί τις οικονομικές ανισότητες.
Από την απελπισία στην ελπίδα
Προφανώς με αυτές παρεμβάσεις δεν θα λυθούν όλα τα προβλήματα, καθώς το προβληματικό οικογενειακό/κοινωνικό περιβάλλον προφανώς θα συνεχίσει να αποτελεί τροχοπέδη. Όμως, είναι σίγουρο ότι η συμπεριφορά πολλών παιδιών θα διαμορφωθεί θετικά και ίσως τότε, το «Quo vadis, Domine?» να πάψει να είναι κραυγή απελπισίας και να γίνει ερώτηση ελπίδας. Όχι «πού πάμε;» Αλλά «πού μπορούμε να πάμε;»
- Ο Δρ. Φραγκίσκος Γαΐτης εργάζεται στον ΕΦΕΤ και στο παρόν κείμενο εκφράζει προσωπικές απόψεις.
