Ο Καθηγητής Οικολογίας και Βιοποικιλότητας στο Τμήμα Βιολογικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Κύπρου μάς μιλά για την επιστήμη του αλλά και τις απορίες των παιδιών για αυτή.
Ήταν ένα απόγευμα που βρισκόμουν σε ένα πάρκο γεμάτο παιδιά που παίζανε. Καθώς περπατούσα ανάμεσα σε αυτά, ένα κοριτσάκι δημοτικού πλησίασε τη μαμά της και της έκανε μια αναπάντεχη ερώτηση: «Γιατί ο ουρανός είναι μπλε;». Η ερώτηση του κοριτσιού με έκανε να χαμογελάσω. Ήταν μια από αυτές τις κλασικές ερωτήσεις που κάθε παιδί έχει στο μυαλό του και που, ως ενήλικες, σπάνια σκεφτόμαστε πλέον. Αυτή η ερώτηση μου θύμισε ότι η περιέργεια των παιδιών είναι συχνά πηγή ευφυΐας και δημιουργεί πραγματικά αναπάντεχες σκέψεις.
Πάνω σε αυτόν τον ιδιαίτερο, και πολλές φορές αξιοθαύμαστο τρόπο σκέψης των παιδιών, βασίστηκε και η σειρά podcast με τον τίτλο «Science Talks» που δημιούργησε το Πανεπιστήμιο Κύπρου. Εκεί, γίνονται συζητήσεις με ακαδημαϊκούς και ερευνητές για διάφορα επιστημονικά θέματα της ειδικότητάς τους. Απευθύνεται σε παιδιά 3-11 ετών, στα οποία απαντώνται οι απλές, αλλά εύστοχες, απορίες τους.
Στόχος αυτής της σειράς για παιδιά είναι να τα εξοικειώσει με διάφορα επιστημονικά θέματα και να τους δώσει την ευκαιρία να υποβάλλουν ερωτήσεις τα ίδια στους ακαδημαϊκούς ερευνητές του Πανεπιστημίου.
Ανάμεσα στα επεισόδια θα βρείτε και εκείνα που είναι αφιερωμένα βιοποικιλότητα. Σε αυτά, ο καθηγητής Σπύρος Σφενδουράκης, καθηγητής Οικολογίας και Βιοποικιλότητας στο Τμήμα Βιολογικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Κύπρου, απαντά στις ερωτήσεις που στέλνουν παιδιά από διάφορα σχολεία.
Μιλήστε μας για την επιστήμη σας
Η Οικολογία είναι η επιστήμη που μελετά το πώς οι ζωντανοί οργανισμοί αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον τους, το οποίο περιλαμβάνει και τους άλλους οργανισμούς φυσικά. Προσπαθεί να εξηγήσει πώς λειτουργούν και πώς διαμορφώνονται τα οικοσυστήματα, τα σύνολα των ζωντανών οργανισμών και των αβιοτικών, δηλαδή μη ζωντανών, στοιχείων που συναντούν εκεί που ζουν, όπως το κλίμα, το γεωλογικό υπόβαθρο, το νερό κ.λπ. Βιοποικιλότητα είναι η ποικιλία μέσα από την οποία εκδηλώνεται το φαινόμενο της ζωής, δηλαδή το ότι κάθε κύτταρο, κάθε άτομο, κάθε πληθυσμός ατόμων, κάθε είδος, διαφέρει από τα υπόλοιπα έστω και ελάχιστα. Η μελέτη της βιοποικιλότητας αφορά από τη μια πλευρά το πώς αλληλεπιδρούν όλα αυτά τα διαφορετικά στοιχεία, δηλαδή την Οικολογία, κι από την άλλη το πώς έχει βρεθεί αυτή με τον τρόπο που τη συναντάμε γύρω μας, δηλαδή την Εξέλιξη. Για παράδειγμα, γιατί στην Ελλάδα σήμερα συναντάμε καφέ αρκούδες ενώ δεν συναντάμε ελέφαντες; Γιατί οι αλεπούδες είναι τόσο πολλές ενώ τα τσακάλια τόσο λίγα; Πώς γίνεται κι υπήρχαν στο παρελθόν νάνοι ελέφαντες στα νησιά του Αιγαίου; Μπορείτε να σκεφθείτε πάρα πολλά παρόμοια ερωτήματα που αφορούν κάθε ζωντανό οργανισμό, ακόμα και τον άνθρωπο. Όλα αυτά είναι αντικείμενα της Οικολογίας και της μελέτης της βιοποικιλότητας.
Πώς πήρατε την απόφαση να κάνετε podcast για παιδιά;
Καταρχάς μου αρέσει πολύ να μιλώ για την επιστήμη μου και απολαμβάνω να την εξηγώ σε ανθρώπους που δεν είναι ειδικοί. Πολύ περισσότερο, θεωρώ πως έχει τεράστια σημασία και αξία η συζήτηση με μικρά παιδιά, παρότι είναι πιο δύσκολο να κερδίσεις την προσοχή τους. Όμως, η εξήγηση επιστημονικών εννοιών και δεδομένων, η διάλυση μύθων και ψευδοεπιστημονικών αντιλήψεων και η εισαγωγή των παιδιών στον επιστημονικό τρόπο σκέψης είναι από τις σημαντικότερες και δυσκολότερες «ασκήσεις» για έναν επιστήμονα, καθώς έχουμε συνηθίσει να μιλάμε με συναδέλφους μας, να απευθυνόμαστε σε ειδικούς ή έστω σε ενήλικες που έχουν ήδη περάσει από πολύχρονη εκπαίδευση. Έτσι, η παιδευτική αξία της προσπάθειας να εξηγήσει κανείς με όσο το δυνατόν πιο απλό τρόπο τα επιστημονικά δεδομένα σε παιδιά είναι μεγάλη. Ταυτόχρονα, μας αναγκάζει να σκεφτόμαστε κι εμείς με πιο διαυγή τρόπο τις σχετικές έννοιες και ιδέες και να τις κάνουμε πιο σαφείς.
Σε τι ηλικίες απευθύνεστε;
Δεν υπάρχει περιορισμός σε αυτό. Βέβαια, αναλόγως των ηλικιών που συμμετέχουν κάθε φορά, θα πρέπει να προσαρμοστεί κι ο τρόπος εξήγησης, η γλώσσα που χρησιμοποιείται κ.λπ. Έχω κατά καιρούς μιλήσει τόσο σε πολύ μικρά παιδιά, ηλικίας από 3 μέχρι 7-8, όσο και σε μαθητές γυμνασίων ή λυκείων.
Μπορεί ο επιστημονικός λόγος να είναι απλός και προσβάσιμος σε παιδιά;
Θα έλεγα ότι εάν δεν μπορεί να κάνει κανείς προσβάσιμο στα παιδιά τον επιστημονικό λόγο, τότε μάλλον δεν τον έχει καταλάβει καλά κι ο ίδιος! Εννοείται ότι υπάρχουν δύσκολες έννοιες και πολύπλοκες τεχνικές λεπτομέρειες που δεν μπορεί να τις κατανοήσει ένα παιδί ή ακόμα κι ένας ενήλικας που δεν έχει ασχοληθεί με το σχετικό αντικείμενο. Δεν χρειάζεται, όμως, να επικεντρωθεί κανείς σε τέτοια στοιχεία. Η επιστήμη αφορά εντέλει την κατανόηση του κόσμου, οπότε υπάρχει πάντα τρόπος να εξηγήσεις τα όσα έχει ανακαλύψει με τρόπο απλό και κατανοητό από παιδιά κάθε ηλικίας. Πρέπει απλώς να προσαρμόσεις στην ηλικία του ακροατηρίου σου τη γλώσσα στην οποία θα μιλήσεις και το βάθος στο οποίο θα μπεις σε κάθε θέμα. Ο επιστημονικός λόγος και τρόπος σκέψης είναι σπουδαίο εφόδιο για την πορεία μας στη ζωή, οπότε είναι σημαντικό να ερχόμαστε σε επαφή μαζί του από νωρίς.
Ποια είναι η δυσκολότερη ερώτηση που κληθήκατε ένα απαντήσετε στα παιδιά;
Συνήθως οι δυσκολότερες ερωτήσεις είναι οι φαινομενικά πιο απλές. Για παράδειγμα, γιατί υπάρχει νερό στη Γη κι όχι σε άλλους πλανήτες; Ή, γιατί η θάλασσα έχει αλάτι; Πιο κοντά σε θέματα οικολογίας, γιατί τα φύλλα των δέντρων κοκκινίζουν πριν πέσουν; Τέτοιες ερωτήσεις που συχνά οι ενήλικες τις θεωρούμε δεδομένες και δεν τις σκεφτόμαστε, συχνά φέρνουν σε δύσκολη θέση τους επιστήμονες αφού συνήθως ασχολούνται με πολύ εξειδικευμένα ζητήματα και παραβλέπουν τα «προφανή». Έτσι, είναι καλό, όταν θέλουμε να μιλήσουμε σε παιδιά να προσπαθούμε να σκεφτούμε σαν παιδιά και να είμαστε προετοιμασμένοι για κάθε πιθανή ερώτηση! Δεν είναι καθόλου εύκολο αυτό…
Είστε Πρόεδρος της Ελληνικής Εξελικτικής Εταιρείας. Ποιο είναι το έργο της και ποιος ο σκοπός της;
Η Ελληνική Εξελικτική Εταιρεία είναι μια επιστημονική, μη κερδοσκοπική εταιρεία που έχει μέλη της επιστήμονες που ασχολούνται ή ενδιαφέρονται για την εξέλιξη των οργανισμών με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Ιδρύθηκε πριν από λίγα χρόνια και στοχεύει στη διάδοση της γνώσης για την εξέλιξη και την προώθηση του εξελικτικού τρόπου σκέψης στην κοινωνία. Μέχρι στιγμής έχουμε διοργανώσει αρκετές εκδηλώσεις, κυρίως διαλέξεις ειδικών και συζητήσεις με το κοινό, σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας. Προσπαθούμε επίσης να προωθήσουμε την ουσιαστική ένταξη της εξέλιξης στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, αφού είναι κοινός τόπος πως ολόκληρη η Βιολογία δεν έχει νόημα παρά μόνο υπό το φως της εξέλιξης. Ελπίζουμε να αναπτύξουμε σύντομα περισσότερες δράσεις, να προσφέρουμε πληροφοριακό υλικό για την εξέλιξη μέσα από την ιστοσελίδα μας και αλλού, και γενικότερα να συνεισφέρουμε στη διάδοση της επιστημονικής σκέψης στην ελληνική κοινωνία.
Το βιβλίο σας, Στον Καθρέφτη του ∆αρβίνου, τι πραγματεύεται;
Στο βιβλίο αυτό προσπαθώ να δώσω με απλό τρόπο τις σωστές επιστημονικές απόψεις για ένα σωρό παρανοήσεις που κάνουν οι άνθρωποι σχετικά με την εξέλιξη. Επιπλέον, συζητώ και σκόπιμες διαστρεβλώσεις της επιστημονικής ερμηνείας της εξέλιξης από ανθρώπους που την εχθρεύονται για ιδεολογικούς λόγους, αλλά και, προς το τέλος, να καταθέσω και μερικές δικές μου απόψεις για το τι μπορεί η εξέλιξη να μας πει σχετικά με την πιθανότητα να υπάρχει νοήμων ζωή κι αλλού στο σύμπαν. Κυρίως, όμως, αφορά ξεκαθάρισμα συνηθισμένων παρανοήσεων, όπως το ότι «η εξέλιξη γίνεται για το καλό του είδους», ότι η δαρβινική θεωρία είναι «απλώς μια θεωρία» ή ότι έχει ξεπεραστεί, για το ότι υπάρχει άλλη επιστημονική θεωρία που εξηγεί την ποικιλία της ζωής γύρω μας και άλλα τέτοια.
Ιnfo: Ο Σπύρος Σφενδουράκης είναι Καθηγητής Οικολογίας και Βιοποικιλότητας στο Τμήμα Βιολογικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Κύπρου. Σπούδασε Βιολογία στο ΕΚΠΑ, απ’ όπου πήρε και το διδακτορικό του δίπλωμα. Το επιστημονικό έργο του αφορά τη μελέτη της βιοποικιλότητας και κινείται στους χώρους της βιογεωγραφίας, της οικολογίας και της συστηματικής των ζώων. Συμμετέχει σε πολλές επιστημονικές εταιρείες και, μεταξύ άλλων, είναι Πρόεδρος της Ελληνικής Εξελικτικής Εταιρείας. Επιπλέον, ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για τη διάδοση της επιστημονικής γνώσης στο ευρύ κοινό μέσα από διαλέξεις, άρθρα στον τύπο και μεταφράσεις σημαντικών βιβλίων εκλαϊκευμένης επιστήμης, κυρίως για την εξέλιξη και την οικολογία. Από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης κυκλοφορεί επίσης το βιβλίο του Στον καθρέφτη του ∆αρβίνου (2021).
Βρείτε περισσότερα επεισόδια του Science Talks Kids Edition εδώ.
