Τα παιδιά δεν γεννιούνται γνωρίζοντας πώς να διαχειρίζονται τον θυμό, τη λύπη, την απογοήτευση ή τη ζήλια τους. Αυτές είναι δεξιότητες που αναπτύσσονται σταδιακά και οι γονείς μπορούν να παίξουν καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία.
Ένα παιδί που θυμώνει όταν χάνει σε ένα παιχνίδι, κλαίει όταν δεν γίνεται αυτό που θέλει ή δυσκολεύεται να εξηγήσει γιατί αισθάνεται άσχημα δεν χρειάζεται να ακούσει ότι υπερβάλλει. Χρειάζεται να μάθει να αναγνωρίζει τι νιώθει, να εκφράζεται με τρόπο που δεν πληγώνει τους άλλους και να βρίσκει λύσεις όταν αντιμετωπίζει δυσκολίες.
Η συναισθηματική νοημοσύνη είναι η ικανότητα να αναγνωρίζουμε, να κατανοούμε και να διαχειριζόμαστε τα συναισθήματά μας, αλλά και να αντιλαμβανόμαστε καλύτερα τα συναισθήματα των ανθρώπων γύρω μας. Δεν είναι μια δεξιότητα που κατακτάται από τη μια μέρα στην άλλη. Χτίζεται μέσα από τις καθημερινές εμπειρίες, τις σχέσεις και το παράδειγμα των ενηλίκων.
Τα καλά νέα είναι ότι οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά τους να αναπτύξουν αυτές τις δεξιότητες από μικρή ηλικία, μέσα από απλές στιγμές της καθημερινότητας.
Γιατί είναι σημαντική η συναισθηματική νοημοσύνη στα παιδιά;
Η σχολική επίδοση και οι γνώσεις έχουν τη σημασία τους, αλλά δεν είναι τα μόνα εφόδια που χρειάζεται ένα παιδί για να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της ζωής.
Η ικανότητα να συνεργάζεται, να ακούει τους άλλους, να αντιμετωπίζει τις απογοητεύσεις και να επιλύει τις διαφωνίες μπορεί να το βοηθήσει τόσο στις φιλίες του όσο και στις μελλοντικές προσωπικές και επαγγελματικές του σχέσεις.
Η συναισθηματική νοημοσύνη συνδέεται επίσης με την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης και των κοινωνικών δεξιοτήτων. Ένα παιδί που μαθαίνει να αναγνωρίζει τον θυμό του, για παράδειγμα, έχει περισσότερες ευκαιρίες να αναζητήσει έναν διαφορετικό τρόπο αντίδρασης αντί να φωνάξει ή να χτυπήσει.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα παιδί με ανεπτυγμένη συναισθηματική νοημοσύνη δεν θα θυμώσει, δεν θα κλάψει ή δεν θα δυσκολευτεί ποτέ. Σημαίνει ότι, με την κατάλληλη καθοδήγηση, μπορεί σταδιακά να αποκτήσει περισσότερα εργαλεία για να διαχειρίζεται όσα νιώθει.
1. Βοηθήστε το παιδί να δώσει όνομα σε αυτό που αισθάνεται
Για να μπορέσει ένα παιδί να διαχειριστεί ένα συναίσθημα, χρειάζεται πρώτα να αρχίσει να το αναγνωρίζει. Ιδιαίτερα στις μικρότερες ηλικίες, μπορεί να αισθάνεται έντονη αναστάτωση χωρίς να γνωρίζει αν πρόκειται για θυμό, απογοήτευση, φόβο ή στενοχώρια.
Οι γονείς μπορούν να το βοηθήσουν χρησιμοποιώντας απλές λέξεις για τα συναισθήματα μέσα στην καθημερινότητα.
Αν, για παράδειγμα, χάσει σε ένα παιχνίδι και πετάξει τα πιόνια, μπορείτε να του πείτε: «Βλέπω ότι έσφιξες τις γροθιές σου και θύμωσες που έχασες. Είναι αυτό που αισθάνεσαι;».
Αν στενοχωρηθεί επειδή ακυρώθηκε μια βόλτα, μπορείτε να αναφέρετε: «Περίμενες πολύ να πάμε στο πάρκο και τώρα απογοητεύτηκες».
Είναι σημαντικό να μην προσπαθείτε να αποφασίζετε πάντα εσείς τι αισθάνεται το παιδί. Δώστε του την ευκαιρία να σας διορθώσει και να περιγράψει τη δική του εμπειρία.
Παράλληλα, μιλήστε όχι μόνο για τα δυσάρεστα συναισθήματα, αλλά και για τη χαρά, τον ενθουσιασμό, την περηφάνια και την ευγνωμοσύνη. Όσο περισσότερο εμπλουτίζεται το λεξιλόγιό του, τόσο ευκολότερα μπορεί να εκφράζει όσα συμβαίνουν μέσα του.
2. Δείξτε ενσυναίσθηση χωρίς να υποχωρείτε σε κάθε απαίτηση
Όταν ένα παιδί ξεσπά επειδή δεν του επιτρέπετε να κάνει κάτι, είναι εύκολο να θεωρήσετε ότι αντιδρά υπερβολικά. Ωστόσο, αυτό που σε έναν ενήλικα φαίνεται ασήμαντο μπορεί για ένα παιδί να αποτελεί μια πραγματική απογοήτευση.
Φράσεις όπως «Δεν υπάρχει λόγος να κλαις», «Σιγά το πράγμα» ή «Μεγάλωσες πια, μην κάνεις έτσι» μπορεί να το κάνουν να αισθανθεί ότι τα συναισθήματά του δεν έχουν σημασία.
Μια πιο βοηθητική προσέγγιση είναι να αναγνωρίσετε αυτό που νιώθει, διατηρώντας ταυτόχρονα τα απαραίτητα όρια.
Μπορείτε να πείτε: «Καταλαβαίνω ότι ήθελες πολύ να πάμε στο πάρκο και στενοχωρήθηκες που δεν γίνεται σήμερα. Μπορούμε να κανονίσουμε να πάμε αύριο».
Η αναγνώριση του συναισθήματος δεν σημαίνει ότι πρέπει να ικανοποιείται κάθε επιθυμία. Το παιδί μπορεί να απογοητεύεται και ο γονέας να παραμένει σταθερός στην απόφασή του.
Με αυτόν τον τρόπο, μαθαίνει ότι μπορεί να εκφράζει όσα νιώθει χωρίς να φοβάται ότι θα απορριφθεί ή θα γελοιοποιηθεί.
3. Γίνετε εσείς το παράδειγμα που θέλετε να ακολουθήσει
Τα παιδιά μαθαίνουν πολλά παρατηρώντας τον τρόπο με τον οποίο οι γονείς τους αντιδρούν στις δύσκολες στιγμές.
Αν ένας ενήλικας φωνάζει όταν θυμώνει, προσβάλλει τους άλλους όταν απογοητεύεται ή αρνείται να παραδεχτεί τα λάθη του, το παιδί μπορεί να θεωρήσει ότι αυτές είναι αποδεκτές αντιδράσεις.
Αντίθετα, όταν οι γονείς περιγράφουν με ηρεμία τα συναισθήματά τους και αναζητούν τρόπους να τα διαχειριστούν, προσφέρουν ένα καθημερινό παράδειγμα προς μίμηση.
Για παράδειγμα, μπορείτε να πείτε: «Είμαι εκνευρισμένη αυτή τη στιγμή και χρειάζομαι λίγα λεπτά για να ηρεμήσω πριν συνεχίσουμε τη συζήτηση».
Αν αντιδράσετε άσχημα, μην προσπαθήσετε να παρουσιάσετε τον εαυτό σας ως αλάνθαστο. Μπορείτε να αναγνωρίσετε το λάθος σας και να ζητήσετε συγγνώμη.
«Σου μίλησα απότομα και δεν ήταν σωστό. Ήμουν θυμωμένη, αλλά έπρεπε να εκφραστώ διαφορετικά».
Έτσι, το παιδί καταλαβαίνει ότι ο θυμός είναι φυσιολογικός, αλλά ο τρόπος με τον οποίο τον εκφράζουμε έχει σημασία.
4. Διδάξτε του τρόπους να ηρεμεί όταν κατακλύζεται από συναισθήματα
Το να πείτε σε ένα παιδί «Ηρέμησε» δεν σημαίνει ότι του έχετε δείξει πώς να το κάνει. Ιδιαίτερα όταν είναι μικρό, χρειάζεται συγκεκριμένα εργαλεία και εξάσκηση για να μάθει να διαχειρίζεται την έντασή του.
Μπορείτε να δοκιμάσετε μαζί του απλές τεχνικές, όταν είναι ήρεμο, ώστε να τις θυμηθεί ευκολότερα όταν δυσκολευτεί.
- Αργές αναπνοές: Ζητήστε του να πάρει αργά αέρα από τη μύτη και να εκπνεύσει απαλά από το στόμα, σαν να φυσάει σαπουνόφουσκες.
- Μια μικρή παύση: Αν είναι πολύ θυμωμένο, βοηθήστε το να απομακρυνθεί για λίγο από την ένταση, σε ένα ασφαλές και ήσυχο σημείο.
- Ένα κουτί ηρεμίας: Μπορεί να περιλαμβάνει χαρτιά και μαρκαδόρους, ένα αγαπημένο βιβλίο, ένα μαλακό αντικείμενο ή μουσική που το χαλαρώνει.
- Κίνηση: Ανάλογα με την ηλικία και την περίσταση, λίγη κίνηση ή ένας περίπατος μπορεί να το βοηθήσει να εκτονώσει την έντασή του.
Δεν λειτουργούν όλες οι τεχνικές για όλα τα παιδιά. Δοκιμάστε διαφορετικές επιλογές και βοηθήστε το παιδί να ανακαλύψει ποιες το εξυπηρετούν καλύτερα.
Στόχος δεν είναι να σταματήσει να αισθάνεται θυμό ή λύπη, αλλά να μάθει να αντιμετωπίζει αυτά τα συναισθήματα χωρίς να βλάπτει τον εαυτό του ή τους άλλους.
5. Μην του δίνετε πάντα έτοιμες λύσεις
Όταν ένα παιδί αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα, οι γονείς συχνά θέλουν να παρέμβουν αμέσως για να το προστατεύσουν από τη στενοχώρια. Ωστόσο, αν επιλύουν κάθε δυσκολία στη θέση του, περιορίζονται οι ευκαιρίες του να εξασκηθεί στην επίλυση προβλημάτων.
Ας υποθέσουμε ότι το παιδί σας παραπονιέται πως ο αδελφός του το διακόπτει συνεχώς όταν παίζει. Αντί να αναλάβετε αμέσως εσείς τη διαπραγμάτευση, μπορείτε να το βοηθήσετε να σκεφτεί πιθανές λύσεις.
Ρωτήστε το:
- Τι ακριβώς σε ενοχλεί;
- Πώς θα μπορούσες να του το εξηγήσεις;
- Τι άλλο θα μπορούσες να δοκιμάσεις;
- Ποια λύση πιστεύεις ότι θα ήταν δίκαιη και για τους δυο σας;
Αφήστε το να προτείνει ιδέες, ακόμη κι αν κάποιες δεν είναι ιδιαίτερα πρακτικές. Στη συνέχεια, συζητήστε μαζί τα πιθανά αποτελέσματα κάθε επιλογής.
Αν κάνει ένα λάθος, βοηθήστε το να καταλάβει τι θα μπορούσε να κάνει διαφορετικά την επόμενη φορά, αντί να το χαρακτηρίσετε απρόσεκτο ή ανίκανο.
Ο ρόλος σας δεν είναι να λύνετε κάθε πρόβλημα για λογαριασμό του, αλλά να το καθοδηγείτε μέχρι να αποκτήσει μεγαλύτερη αυτονομία.
6. Κάντε τη συναισθηματική νοημοσύνη μέρος της καθημερινότητας
Δεν χρειάζεται να περιμένετε ένα μεγάλο ξέσπασμα για να μιλήσετε στο παιδί για τα συναισθήματα. Οι μικρές, καθημερινές στιγμές μπορούν να αποτελέσουν ευκαιρίες για εξάσκηση.
Όταν διαβάζετε ένα παραμύθι, ρωτήστε το πώς πιστεύει ότι αισθάνεται ο ήρωας και τι θα μπορούσε να τον βοηθήσει. Όταν παρακολουθείτε μια ταινία, συζητήστε γιατί ένας χαρακτήρας θύμωσε ή πώς θα μπορούσε να είχε αντιμετωπίσει διαφορετικά μια διαφωνία.
Μπορείτε επίσης να το ενθαρρύνετε να μοιράζεται μια ευχάριστη και μια δύσκολη στιγμή από την ημέρα του. Ακούστε τις απαντήσεις του χωρίς να βιάζεστε να δώσετε συμβουλές ή να κρίνετε όσα σας λέει.
Αν πληγώσει κάποιο άλλο παιδί, βοηθήστε το να σκεφτεί πώς μπορεί να αισθάνθηκε ο άλλος και τι θα μπορούσε να κάνει για να επανορθώσει.
Η ενσυναίσθηση δεν αναπτύσσεται με μια μόνο συζήτηση. Καλλιεργείται με την επανάληψη, την παρατήρηση και την ευκαιρία να βλέπει το παιδί πώς οι πράξεις του επηρεάζουν τους ανθρώπους γύρω του.
Η συναισθηματική νοημοσύνη δεν χτίζεται από τη μια μέρα στην άλλη
Κάθε παιδί έχει τον δικό του ρυθμό ανάπτυξης και τον δικό του τρόπο να εκφράζει τα συναισθήματά του. Ακόμη κι αν έχει μάθει να διαχειρίζεται μια κατάσταση με ψυχραιμία, μπορεί να δυσκολευτεί ξανά όταν είναι κουρασμένο, πιεσμένο ή αντιμέτωπο με μια νέα πρόκληση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι απέτυχε ή ότι όσα έμαθε χάθηκαν. Η ανάπτυξη αυτών των δεξιοτήτων απαιτεί χρόνο και συνεχή υποστήριξη.
Οι γονείς δεν χρειάζεται να εξαλείψουν κάθε δύσκολο συναίσθημα από τη ζωή του παιδιού τους. Χρειάζεται να του δείξουν ότι όλα τα συναισθήματα μπορούν να αναγνωριστούν και να εκφραστούν, ενώ οι πράξεις εξακολουθούν να έχουν όρια.
Τελικά, το ζητούμενο δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που δεν θυμώνουν ποτέ ή που προσπαθούν πάντα να ευχαριστούν τους άλλους. Είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που μπορούν να καταλάβουν τον εαυτό τους, να σέβονται τα συναισθήματα των άλλων και να βρίσκουν πιο υγιείς τρόπους να αντιμετωπίζουν όσα φέρνει η ζωή.
