Η αποτυχία δεν είναι πάντα αρνητική, έχει και τα θετικά της σημεία.
Κανένας γονιός δεν θέλει να δει το παιδί του να αποτυγχάνει. Αλλά η αποτυχία είναι ένα αναπόφευκτο μέρος της ζωής και είναι ζωτικής σημασίας να μάθουμε πώς να την αντιμετωπίζουμε. Ωστόσο, μερικές φορές, χωρίς να το θέλουμε, μεταδίδουμε στα παιδιά μας τον φόβο της αποτυχίας, ο οποίος ριζώνει βαθιά στην καρδιά τους.
Το να αναγνωρίζουμε αυτά τα θέματα, δεν σημαίνει ότι πρέπει να κατηγορούμε και να ντροπιάζουμε τον εαυτό μας. Σημαίνει απλώς να παρατηρούμε πώς η συμπεριφορά μας επηρεάζει τα παιδιά μας και να λαμβάνουμε μέτρα για να αλλάξουμε την κατάσταση. Όταν το κάνουμε αυτό, βοηθάμε τα παιδιά μας να αναπτύξουν ανθεκτικότητα και να βλέπουν τις αποτυχίες ως σκαλοπάτια για να προχωρήσουν μπροστά.
Ας ανακαλύψουμε πώς δημιουργείται αυτός ο φόβος και τι μπορεί να βοηθήσει το παιδί σας να τον ξεπεράσει με αυτοπεποίθηση.
- Αναμένοντας την τελειότητα, μερικές φορές ανοιχτά, αλλά συχνά χωρίς να το συνειδητοποιούμε, στον τρόπο που αντιδρούμε στις δικές μας αποτυχίες.
Μερικές φορές, η πίεση που ασκούν οι γονείς στα παιδιά τους για να είναι άψογα είναι προφανής. Όπως όταν επιπλήττετε αυστηρά το παιδί σας ή αναστενάζετε βαριά όταν παίρνει έναν βαθμό που δεν είναι τέλειος. Αλλά άλλες φορές, είναι διακριτικά ενσωματωμένη στον τρόπο που μιλάτε για τις δικές σας αποτυχίες. Λέγοντας πράγματα όπως «Δεν μπορώ να πιστέψω ότι τα έκανα πάλι θάλασσα» ή «Είμαι τόσο κακός σε αυτό», ακόμα και αν είναι τυχαία, μπορεί να φυτέψει τους σπόρους του άγχους. Τα παιδιά, ειδικά αυτά που είναι ήδη επιρρεπή στην ανησυχία, αντιλαμβάνονται αυτά τα μηνύματα.
Η κόρη μου έχει σοβαρή διαταραχή άγχους που συνδέεται με την τελειομανία και έχει επίσης προδιάθεση για το «όλα ή τίποτα». Ως αποτέλεσμα, η προεπιλεγμένη στάση της είναι να θεωρεί κάθε λάθος ως πλήρη αποτυχία. Ως πρώην τελειομανής, έπρεπε να είμαι πολύ προσεκτική με τον τρόπο που μιλούσα για τα δικά μου λάθη μπροστά της, γιατί δεν ήθελα να με μιμηθεί. Προσπαθώ να παρουσιάζω τα λάθη μου ως ευκαιρίες για μάθηση και όχι ως καταστροφές. Είναι μια μικρή αλλαγή, αλλά την έχει βοηθήσει να βλέπει τα λάθη λιγότερο ως απειλές και περισσότερο ως μέρος της ανάπτυξης.
Δεν αρκεί να πείτε απλώς στο παιδί σας ότι τα λάθη είναι ευκαιρίες για μάθηση. Πρέπει να το ζήσετε και εσείς. Διότι όταν οι πράξεις σας δεν ταιριάζουν με τα λόγια σας, δημιουργείται ένα συγκεχυμένο και αντιφατικό μήνυμα. Δεν είναι εύκολο να απαλλαγείτε από την τελειομανία αλλά το να δείξετε στο παιδί σας ότι είναι ανθρώπινο να σκοντάφτει και ότι η ανθεκτικότητα προέρχεται από το να ξανασηκώνεται μπορεί να είναι ένα από τα πιο ισχυρά μαθήματα που μπορείτε να του δώσετε.
- Να κριτικάρετε σκληρά τα λάθη ή τις κακές αποφάσεις.
Είναι εύκολο να πέσετε στην παγίδα να αντιδράσετε απότομα όταν ένα παιδί κάνει ένα λάθος, ειδικά όταν θέλετε να το καθοδηγήσετε προς καλύτερες επιλογές. Ξέρω ότι το έχω κάνει περισσότερες φορές από ό,τι θα ήθελα. Ένα γρήγορο «Γιατί το έκανες αυτό;», «Θα έπρεπε να ξέρεις καλύτερα» ή «Είμαι πολύ απογοητευμένος μαζί σου» μπορεί να φαίνεται αβλαβές εκείνη τη στιγμή, αλλά για ένα παιδί είναι μια κρίση που πονάει. Αρχίζουν να συνδέουν τα λάθη με την ντροπή αντί με τη μάθηση και αρχίζουν να φοβούνται να κάνουν λάθη. Φυσικά, τα παιδιά πρέπει να μάθουν το σωστό από το λάθος, αλλά το μόνο που θα τους διδάξει η ντροπή είναι να κρύβουν τα λάθη τους από εσάς.
Επιπλέον, όταν τα παιδιά φοβούνται την αντίδραση περισσότερο από το ίδιο το λάθος, μπορεί να αρχίσουν να αποφεύγουν τις προκλήσεις όπου υπάρχει πιθανότητα αποτυχίας. Ο κίνδυνος να σας απογοητεύσουν γίνεται βαρύτερο φορτίο από την ευκαιρία να μεγαλώσουν.
Αντίθετα, η υπομονή και η ευγενική καθοδήγηση βοηθούν στη δημιουργία ενός ασφαλούς χώρου όπου τα παιδιά αισθάνονται αρκετά γενναία για να αναλάβουν κινδύνους, γνωρίζοντας ότι τα λάθη δεν θα οδηγήσουν σε σκληρή κριτική, αλλά σε κατανόηση και υποστήριξη.
- Να επαινείτε μόνο τις επιτυχίες, όχι την προσπάθεια.Όταν ο έπαινος έρχεται μόνο για το τελικό αποτέλεσμα ή το λαμπρό αποτέλεσμα, τα παιδιά μαθαίνουν γρήγορα ότι οτιδήποτε λιγότερο δεν αξίζει να γιορτάζεται. Αυτό μπορεί να τους διδάξει να φοβούνται οτιδήποτε δεν εγγυάται ένα τρόπαιο ή έναν τέλειο βαθμό. Αρχίζουν να αποφεύγουν τις προκλήσεις όπου το αποτέλεσμα είναι αβέβαιο, επειδή ο κίνδυνος να αποτύχουν είναι πολύ μεγάλος. Επιπλέον, δεν είναι όλα τα παιδιά υπερεπιτυχημένα με την παραδοσιακή έννοια, και αυτό είναι εντάξει.
Η εστίαση στην προσπάθεια αντί μόνο στα αποτελέσματα αλλάζει όλη την ιστορία. Όταν παρατηρείτε και γιορτάζετε τη σκληρή δουλειά, την επιμονή, την εξάσκηση μέχρι αργά το βράδυ ή την προθυμία να προσπαθήσουν ξανά μετά από μια αποτυχία, λέτε στο παιδί σας ότι η ανάπτυξη έχει μεγαλύτερη σημασία από την τελειότητα. Σε αυτό το χώρο ανθίζει η ανθεκτικότητα. Τα παιδιά αρχίζουν να βλέπουν τα λάθη ως μέρος του ταξιδιού, όχι ως το τέλος του δρόμου.
Η ενθάρρυνση της προσπάθειας καλλιεργεί αυτό που η ψυχολόγος Δρ Carol Dweck ονόμασε «νοοτροπία ανάπτυξης» — την πεποίθηση ότι οι ικανότητες μπορούν να αναπτυχθούν μέσω της αφοσίωσης και της σκληρής δουλειάς. Αυτή η νοοτροπία βοηθά τα παιδιά να αποδέχονται τις προκλήσεις, γνωρίζοντας ότι ακόμα και αν δεν πετύχουν αμέσως, η ίδια η διαδικασία είναι πολύτιμη. Όταν λέτε «Είμαι περήφανος για το πόσο σκληρά δούλεψες» ή «Δεν τα παράτησες και αυτό είναι που μετράει», δίνετε στο παιδί σας ένα ισχυρό εργαλείο για να αντιμετωπίσει με θάρρος τα σκαμπανεβάσματα της ζωής.
- Προστασία των παιδιών από προκλήσεις, δυσφορία ή απογοήτευση.
Είναι απολύτως φυσικό να θέλετε να προστατεύσετε το παιδί σας από τον πόνο, την απογοήτευση ή την απογοήτευση. Όταν βλέπετε τα μικρά τους πρόσωπα να καταρρέουν μετά από μια αποτυχία, το ένστικτό σας είναι να παρέμβετε, να εξομαλύνετε την κατάσταση και να κάνετε τον πόνο να εξαφανιστεί. Αλλά όταν προστατεύετε συνεχώς τα παιδιά από προκλήσεις ή λάθη, τους στερείτε ακούσια την ευκαιρία να αναπτύξουν ανθεκτικότητα.
Οι γονείς το κάνουν συχνά αυτό επειδή δεν αντέχουν να βλέπουν το παιδί τους να δυσκολεύεται. Μπορεί να βιαστείτε να διορθώσετε μια χαλασμένη φιλία, να αναλάβετε μια δύσκολη εργασία για το σπίτι ή ακόμα και να παρέμβετε για να αποτρέψετε μια ήττα σε ένα παιχνίδι. Αν και αυτές οι ενέργειες προέρχονται από αγάπη, στέλνουν επίσης ένα μήνυμα: «Δεν μπορείς να το χειριστείς αυτό μόνος σου». Με την πάροδο του χρόνου, τα παιδιά μαθαίνουν να βασίζονται πάντα σε εσάς για να λύσετε τα προβλήματά τους.
Φυσικά, κάθε παιδί είναι διαφορετικό και εσείς γνωρίζετε πόσο μπορεί να αντέξει το δικό σας. Το θέμα δεν είναι να τα πιέζετε μέχρι να σπάσουν, σε μια προσπάθεια να τους διδάξετε ανθεκτικότητα. Για παράδειγμα, το παιδί μου έχει πρόσθετες ανάγκες και, ως εκ τούτου, αντέχει ήδη περισσότερη δυσφορία από τα περισσότερα παιδιά λόγω των αισθητηριακών του διαφορών και του ευερέθιστου νευρικού του συστήματος. Ως αποτέλεσμα, δεν πρόκειται να το εκθέσω σκόπιμα σε επιπλέον δυσφορία, αλλά θα το ενθαρρύνω να αντιμετωπίσει τις κατάλληλες προκλήσεις σε ένα ασφαλές και υποστηρικτικό περιβάλλον.
- Συγκρίνοντας το παιδί τους με άλλα άτομα.
Μια απλή φράση όπως «Γιατί δεν μπορείς να είσαι πιο πολύ σαν τον αδερφό σου;» ή «Ο τάδε πήρε Α στο διαγώνισμα» (ενώ το δικό σας παιδί δεν πήρε) μπορεί να φαίνεται ως αβλαβής ενθάρρυνση, αλλά μπορεί να υπονομεύσει την αυτοεκτίμηση του παιδιού. Αυτές οι συγκρίσεις σπέρνουν τον σπόρο της ανασφάλειας, κάνοντας τα παιδιά να νιώθουν ότι δεν είναι αρκετά καλά όπως είναι.
Οι περισσότεροι γονείς δεν έχουν την πρόθεση να πληγώσουν. Θέλουν να παρακινήσουν, να ωθήσουν το παιδί τους προς τη βελτίωση. Ωστόσο, η ακούσια συνέπεια είναι ότι τα παιδιά αρχίζουν να συγκρίνουν την αξία τους με αυτή των άλλων αντί με τη δική τους πρόοδο. Αυτό δημιουργεί επίσης τον φόβο της κακής απόδοσης, όπου η εστίαση μετατοπίζεται από τη μάθηση και την ανάπτυξη στο να αποφεύγουν απλώς να είναι «λιγότερο από».
Πέρα από την εσωτερική διαμάχη, οι έρευνες δείχνουν ότι τέτοιου είδους συγκρίσεις μπορούν να επιβαρύνουν τις οικογενειακές σχέσεις. Ο ανταγωνισμός και η ζήλια αντικαθιστούν την υποστήριξη και τα παιδιά μπορεί να αποσυρθούν ή να γίνουν ανταγωνιστικά με ανθυγιεινούς τρόπους. Επιπλέον, όταν τα παιδιά αισθάνονται ότι συγκρίνονται συνεχώς και ότι υστερούν, είναι δύσκολο για αυτά να είναι ο εαυτός τους.
Αντίθετα, η εστίαση στα μοναδικά δυνατά σημεία και τις προσπάθειες κάθε παιδιού καλλιεργεί ένα αίσθημα ασφάλειας και ανήκειν. Το να γιορτάζουμε την ατομικότητά τους τα βοηθά να καταλάβουν ότι η αξία τους δεν συνδέεται με το πώς συγκρίνονται με τους άλλους, αλλά με το ποιοι γίνονται.
- Υπερβολική τιμωρία για την αποτυχία.
Τη στιγμή που ένα λάθος, μια κακή επιλογή ή η αποτυχία να ανταποκριθεί κανείς σε ένα συγκεκριμένο πρότυπο συνδέεται με κάτι οδυνηρό — όπως μια επίπληξη, μια τιμωρία ή το αίσθημα ότι δεν είναι αγαπητός — παύει να αποτελεί ευκαιρία για μάθηση και αρχίζει να γίνεται κάτι που προκαλεί φόβο.
Φυσικά, ορισμένα λάθη πρέπει να έχουν συνέπειες. Αν ένα παιδί ξεχάσει τα μαθήματά του ή παραβιάσει έναν λογικό κανόνα, είναι λογικό να υπάρχουν συνέπειες. Το κλειδί είναι ο τρόπος με τον οποίο διαμορφώνονται αυτές οι συνέπειες. Έχω διαπιστώσει ότι η χρήση φυσικών συνεπειών, κάτι που υποστηρίζεται από ειδικούς στην ανατροφή των παιδιών, είναι συχνά η πιο αποτελεσματική.
Για παράδειγμα, αν ένα παιδί ξεχάσει τα μαθήματά του, μπορεί να αποτύχει στην εργασία του. Ή αν αργήσει να φάει το δείπνο του επειδή χαζολογάει, θα έχει λιγότερο χρόνο για τηλεόραση μετά. Αυτές είναι φυσικές συνέπειες, όχι τιμωρίες, και τα βοηθούν να συνδέσουν τις επιλογές τους με τα αποτελέσματα με έναν απλό, μη απειλητικό τρόπο. Όταν οι συνέπειες φαίνονται δίκαιες και προβλέψιμες, τα παιδιά μαθαίνουν την υπευθυνότητα χωρίς το βαρύ φορτίο της ντροπής.
7. Χαρακτηρίζοντας τα παιδιά με βάση την επιτυχία τους.
Οι λέξεις έχουν την ιδιότητα να μένουν χαραγμένες στο μυαλό, ειδικά όταν προέρχονται από τα άτομα που θαυμάζουμε περισσότερο. Το να αποκαλούμε ένα παιδί «έξυπνο» ή «ταλαντούχο» όταν πετυχαίνει μπορεί να φαίνεται σαν ένα απλό κομπλιμέντο, αλλά μπορεί να συνδέσει σιωπηλά την αυτοεκτίμησή του με τα επιτεύγματά του. Και όταν η ταυτότητα συνδέεται αποκλειστικά με την επιτυχία, τα παιδιά αρχίζουν να πιστεύουν ότι η αξία τους εξαρτάται από το να κάνουν πάντα το σωστό.
Η γλώσσα διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν τον εαυτό τους, και αυτό ισχύει περισσότερο από ποτέ για τα παιδιά που ακόμα αναζητούν την ταυτότητά τους. Αν εσωτερικεύσουν χαρακτηρισμούς που ισχύουν μόνο όταν έχουν καλή απόδοση, μπορεί να αποφεύγουν προκλήσεις όπου υπάρχει πιθανότητα αποτυχίας, φοβούμενοι να χάσουν την ιδιότητα του «έξυπνου» ή του «ταλαντούχου».
Αντίθετα, η εστίαση στην προσπάθεια, την περιέργεια και την επιμονή βοηθά τα παιδιά να χτίσουν μια πιο ευέλικτη αίσθηση ταυτότητας, που δεν καθορίζεται από τις νίκες ή τις ήττες. Συχνά πέφτω στην παγίδα να λέω «Είσαι τόσο έξυπνος» όταν ένα από τα παιδιά μου κάνει κάτι καλά, αλλά προσπαθώ να θυμάμαι να χρησιμοποιώ επίσης θετική γλώσσα όταν πρόκειται για την προσπάθειά τους, λέγοντας πράγματα όπως «Δούλεψες πολύ σκληρά για αυτό» ή «Μου αρέσει που συνέχισες να προσπαθείς». Ελπίζω ότι αυτό τους ενθαρρύνει να βλέπουν τον εαυτό τους ως μαθητές και όχι μόνο ως επιτυχημένους.
Η ανατροφή των παιδιών είναι δύσκολη. Κάνουμε ό,τι καλύτερο μπορούμε με τις γνώσεις που έχουμε. Αλλά μερικές φορές, παρά τις καλές μας προθέσεις, μεταδίδουμε τους φόβους και τις ανησυχίες μας χωρίς να το συνειδητοποιούμε. Τα καλά νέα είναι ότι η συνειδητοποίηση ανοίγει την πόρτα στην αλλαγή. Όταν επιβραδύνουμε, ακούμε και αναλογιζόμαστε τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε στα λάθη, τόσο τα δικά μας όσο και των παιδιών μας, δημιουργούμε χώρο για ανάπτυξη.
Είναι σε αυτές τις μικρές, καθημερινές στιγμές υπομονής και καλοσύνης που τα παιδιά μαθαίνουν να αντιμετωπίζουν την αποτυχία όχι ως κάτι που πρέπει να φοβούνται, αλλά ως ένα φυσικό μέρος της διαδικασίας να γίνουν αυτό που προορίζονται να γίνουν. Και αυτό, πραγματικά, είναι ένα από τα μεγαλύτερα δώρα που μπορούμε να προσφέρουμε.
