Παιδί και σεξουαλικότητα: Πότε ξεκινάει και πότε χρειάζεται όρια;

*Γράφει η Γιούλη Ι. Δελιέζα, Ψυχολόγος Msc

Αριστείδου 9, Αθήνα. Τηλ. 6955 66 84 46

Το ζήτημα της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης των παιδιών και της παιδικής σεξουαλικότητας φαίνεται να είναι ανεξάντλητο. Σε όλους τους γονείς αναδύονται «βασανιστικά» ερωτήματα:

«Είναι δυνατόν να μιλάμε για παιδική ηλικία και σεξουαλικότητα; Πώς συνάδουν αυτά τα δύο;»

«Ποιο είναι εκείνο το λεπτό όριο μεταξύ φυσιολογικού και μη φυσιολογικού;»

«Ποια είναι η κατάλληλη διαχείριση δύο μικρών παιδιών που με περιέργεια πειραματίζονται στο βραδινό μπάνιο;»

«Πώς γίνεται να μην ενοχοποιηθεί ένα παιδί που απλά έπαιζε το “γιατρό” με τον/τη φίλο/η του, ξάδερφο/η ή αδεφό/η;»

«Πώς θα οριοθετηθεί ένα παιδί ως προς αυτό το ζήτημα χωρίς να “ευνουχιστεί”;»

Καθώς η γνώση παρέχει ανακούφιση, ας πάρουμε ως βέβαιες κάποιες παραδοχές που έχουν γίνει εδώ και αρκετές δεκαετίες από ιατρούς, επιστήμονες και σημαντικούς ψυχολόγους και αναπτυξιολόγους:

Η σεξουαλικότητα είναι αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης συμπεριφοράς και

αυτό ισχύει και για τα παιδιά που και αυτά αντλούν ευχαρίστηση, ενδιαφέρον και ευφορία από το σώμα τους.

Γιατί όμως οι γονείς (και άλλοι ενήλικες που σχετίζονται από άλλους ρόλους με τα παιδιά) μπορεί να αισθάνονται αμηχανία, ντροπή, άγχος ή και θυμό απέναντι στο εκ πρώτης όψεως εκφοβιστικό ζεύγος λέξεων: «παιδί και σεξουαλικότητα»;

Μια απάντηση βρίσκεται στο αν και πόσο η σεξουαλικότητα των σημερινών ενηλίκων μπορεί να έχει ενοχοποιηθεί ή αποσιωπηθεί από τους δικούς τους γονείς όταν ήταν παιδιά. Όμως το ζήτημα της διαγενεακής ενοχής περί σεξουαλικότητας, θα αδικούνταν αν αναλυόταν με δύο παραγράφους στο παρόν άρθρο.

Μια άλλη εξίσου σημαντική απάντηση βρίσκεται στην έλλειψη γνώσης και ενημέρωσης γύρω από τις απολύτως φυσιολογικές εκδηλώσεις της σεξουαλικότητας ενός παιδιού σε όλες τις φάσεις της ανάπτυξής του. Συνεπώς,  χρειάζεται να γίνει μια βασική διάκριση σε γνωστικό επίπεδο:

Η σεξουαλικότητα δεν είναι ταυτόσημη με την ενήλικη σεξουαλική πράξη. Η ερωτική πράξη της ενήλικης ζωής είναι μόνο ένα μέρος της ευρύτερης έννοιας της σεξουαλικότητας που ενυπάρχει στον άνθρωπο από τη βρεφική ηλικία και τον συνοδεύει δια βίου με διαφορετικές εκφάνσεις. Όλοι οι άνθρωποι εκδηλώνουν ασυνείδητα σεξουαλικές συμπεριφορές που ΔΕΝ προσιδιάζουν στην ενήλικη σεξουαλικότητα.

Οι εκδηλώσεις της σεξουαλικότητας των παιδιών σε όλα τα ηλικιακά στάδια

Στην προσχολική ηλικία οι συμπεριφορές αυτές εκφράζονται μέσα από το άγγιγμα του σώματος και των ερωτογενών ζωνών, τον πειραματισμό και το παιχνίδι με συνομήλικα παιδιά ή/και αδέρφια, την περιέργεια για τα μέρη του σώματος των γονιών και των άλλων παιδιών και τις τάσεις να επιδεικνύουν το σώμα τους. Πρόσφατα μια μητέρα – θεραπευόμενη μου, περιέγραφε τις αστείες και περιπετειώδεις στιγμές με τη δίχρονη κόρη της κάθε φορά που πριν την κάνει μπάνιο, χρειάζεται να την κυνηγήσει όσο εκείνη τρέχει γυμνή σε όλο το σπίτι.

Μετά τα δύο έτη, τα παιδιά αναπτύσσουν μια φυσική περιέργεια και αρχίζουν να παρατηρούν το σώμα τους, τις διαφορές μεταξύ αγοριών και κοριτσιών ενώ ξεκινάει και μια περίοδος ατελείωτων «γιατί»; Οι ερωτήσεις για το πώς γίνονται τα παιδιά είναι και οι πιο χαρακτηριστικές της περιόδου αυτής. Η φάση αυτή είναι καθοριστικής σημασίας για τη δόμηση της ταυτότητας του φύλου και της ταύτισης με το γονέα του ίδιου φύλου αφού ολοκληρώνεται με τη λύση του γνωστού Οιδιπόδειου συμπλέγματος.

Στη διάρκεια της σχολικής ηλικίας, η σεξουαλικότητα των παιδιών μπαίνει σε σίγαση. Το παιδί επενδύει την ενέργεια σε άλλες δραστηριότητες (μαθήματα, φίλοι, τεχνολογία, παιχνίδι κλπ). Η εφηβεία με τις σύνοδες και έντονες ψυχοβιολογικές αλλαγές, έρχεται να αφυπνίσει εκ νέου τις σεξουαλικές ενορμήσεις που αρχίζουν να είναι συνειδητές και να προλογίζουν την ενήλικη σεξουαλική ζωή.

Είναι σαφές πως αν δεν γνωρίζει κανείς τις φυσιολογικές και αναμενόμενες συμπεριφορές της παιδικής σεξουαλικότητας, είναι πολύ πιθανό να διολισθήσει άθελά του σε απαγορεύσεις, και διαιώνιση των ταμπού που μόνο φόβο, ψυχική αναστάτωση και ενοχή δημιουργούν στο παιδί.

Εκτός από τη γνώση για τα αναπτυξιακά στάδια του παιδιού, χρειάζονται και πρακτικές απαντήσεις στις ρεαλιστικές προκλήσεις που προκύπτουν μέσα στην καθημερινότητα.

Όταν τα παιδιά κάνουν μπάνιο μαζί…

 

Ένα ρεαλιστικό στιγμιότυπο καθημερινότητας είναι για παράδειγμα το μπάνιο δύο μικρών παιδιών. Τα περισσότερα παιδιά βρίσκουν την ιδανική ευκαιρία για παιχνίδι αλλά και για ικανοποίηση όλων των ασυνείδητων σεξουαλικών ενορμήσεών τους. Και οι περισσότεροι -αν όχι όλοι οι γονείς- είναι πιθανό να προβληματιστούν ή και να πανικοβληθούν όταν δουν δύο αδέρφια να παίζουν αγγίζοντας τα γεννητικά τους όργανα και μάλιστα να το βρίσκουν και άκρως διασκεδαστικό. Ένα πολύ σύνηθες φαινόμενο είναι ένα μεγαλύτερο παιδί (π.χ. 6 ετών) να είναι περίεργο και να παρατηρεί ή να αγγίζει τα γεννητικά όργανα ενός μικρότερου παιδιού (π.χ. 3 ετών)  το οποίο να δείχνει μάλιστα ότι δεν ενοχλείται καθόλου από αυτό.

Το άγγιγμα μεταξύ παιδιών 2-6 ετών είναι πολύ διαφορετικό από το άγγιγμα μεταξύ δύο 13χρονων παιδιών και γι’αυτό θα πρέπει οι γονείς να έχουν πάντα στο πίσω μέρος του μυαλού τους τι είναι φυσιολογικό ανά ηλικιακό φάσμα.

Το στοιχείο που διαφοροποιεί τη φύση του παιχνιδιού έχει να κάνει με τον «εξαναγακασμό» που αν ο γονιός αντιληφθεί ή υποπτευθεί, χρειάζεται να παρέμβει άμεσα διερευνώντας τη συμπεριφορά αρχικά και θέτοντας όρια στη συνέχεια. Ο εξαναγκασμός είναι το στοιχείο που καθιστά μια σεξουαλική συμπεριφορά μη φυσιολογική. Ο εξαναγκασμός, η άσκηση βίας, η χρήση απειλής και η επιθετική συμπεριφορά αποτελούν ενδείξεις που πρέπει να διερευνώνται από τους γονείς χωρίς όμως να ενοχοποιείται το παιδί. Αντίθετα, το φυσιολογικό σεξουαλικό παιχνίδι μεταξύ των παιδιών χαρακτηρίζεται από διασκέδαση, αυθορμητισμό, χαλαρότητα και αμοιβαιότητα.

Ο χρυσός κανόνας της διαχείρισης τέτοιων περιστατικών, έχει να κάνει με τη γονεϊκή αντίδραση απέναντι σε μια τέτοια σκηνή. Χρειάζεται να μείνει ψύχραιμος και να σκεφτεί και τα δικά του συναισθήματα πριν μιλήσει στο παιδί. Ένας σοκαρισμένος γονιός που θα θεωρήσει ότι το σεξουαλικό παιχνίδι των παιδιών του είναι κάτι άρρωστο και ανεπίτρεπτο χρειάζεται πρώτα να κάνει το δικό του εσωτερικό διάλογο πριν προχωρήσει σε διάλογο με το παιδί. Η έκφραση του αρχικού σοκ με φωνές, μάλωμα ή απελπισία θα αποτελέσει μια τραυματική συναισθηματική εγγραφή για τα παιδιά.

Αντίθετα, ο γονιός μπορεί με ήρεμο τόνο να πει στα παιδιά πως η ώρα του παιχνιδιού/μπάνιου τελείωσε. Στη συνέχεια και – είναι σημαντικό – χωρίς να κάνει το παιδί να ντραπεί, να μιλήσει στο κάθε παιδί χωριστά για τα προσωπικά όρια του καθενός και το σεβασμό σε αυτά, για τα μέρη του σώματος και για το πόσο θεμιτό και φυσιολογικό είναι να αγγίζει κανείς το δικό του σώμα και σε ιδιωτικό μέρος.  Είναι μια ιδανική ευκαιρία για το γονιό να μιλήσει στα παιδιά του για τα υγιή όρια και τους κανόνες στη σεξουαλική συμπεριφορά και κυρίως να δημιουργήσει κλίμα εμπιστοσύνης, σύνδεσης και  κοντινότητας με το παιδί.

Κάτι τελευταίο και εξίσου σημαντικό. Υπάρχει πάντα χρόνος για αναπλαισίωση και νοηματοδότηση των εμπειριών σας και των εμπειριών του παιδιού. Ακόμα και αν έχετε μαλώσει το παιδί σας και αυτό είχε το επιθυμητό αποτέλεσμα επειδή ντράπηκε και ακολούθως συμμορφώθηκε, είναι ώρα να κάνετε μια επανορθωτική συζήτηση. Σε κάθε περίπτωση είστε οι φιγούρες πρόσδεσης και πρότυπα μίμησης για τα παιδιά σας. Ξεπερνώντας τα δικά σας ταμπού χτίζετε συμμαχίες με το παιδί σας και γίνεστε η σταθερή και ασφαλής βάση στην οποία θα προστρέξει για βοήθεια αργότερα στη ζωή του.