Όταν δύο μικρά παιδιά τσακώνονται, η αυθόρμητη αντίδραση των περισσότερων ενηλίκων είναι να επέμβουν αμέσως: να τα χωρίσουν, να σταματήσουν τον καβγά και να εξηγήσουν ποιος έκανε τι.
Σε ορισμένα ιαπωνικά περιβάλλοντα προσχολικής εκπαίδευσης, όμως, οι παιδαγωγοί ακολουθούν μια διαφορετική προσέγγιση. Παρατηρούν, περιμένουν και παρεμβαίνουν μόνο όταν κρίνουν ότι είναι απαραίτητο.
Η πρακτική αυτή είναι γνωστή ως mimamoru και βασίζεται στην ιδέα ότι μια σύγκρουση μεταξύ παιδιών μπορεί, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να γίνει μια ευκαιρία για να μάθουν να διαπραγματεύονται, να κατανοούν τις συνέπειες των πράξεών τους και να αναζητούν μόνα τους λύσεις.
Τι σημαίνει «mimamoru»
Η λέξη mimamoru προέρχεται από τις ιαπωνικές λέξεις mi, που σημαίνει «βλέπω/παρατηρώ», και mamoru, που σημαίνει «προστατεύω».
Δεν σημαίνει, επομένως, «αφήνω τα παιδιά να κάνουν ό,τι θέλουν». Πρόκειται περισσότερο για μια στάση ενεργής παρατήρησης, κατά την οποία ο ενήλικας βρίσκεται σε εγρήγορση αλλά δεν παίρνει αμέσως τον έλεγχο της κατάστασης.
Η μελέτη των Fuminori Nakatsubo, Harutomo Ueda και Misa Kayama, που δημοσιεύθηκε στο Early Childhood Education Journal, περιγράφει το mimamoru ως μια παιδαγωγική στρατηγική κατά την οποία ο εκπαιδευτικός σκόπιμα περιορίζει την παρέμβασή του, ώστε τα παιδιά να έχουν χώρο να μάθουν μέσα από τις δικές τους ενέργειες και αλληλεπιδράσεις.
Σημαντικό είναι επίσης ότι το mimamoru δεν αποτελεί επίσημη οδηγία του εθνικού προγράμματος προσχολικής εκπαίδευσης της Ιαπωνίας. Οι ερευνητές το περιγράφουν ως μια άτυπη ή «σιωπηρή» παιδαγωγική πρακτική που συνδέεται με ευρύτερες αντιλήψεις για την αυτονομία των παιδιών.
Τι έδειξε η μελέτη για τους καβγάδες των παιδιών
Οι ερευνητές μελέτησαν τον τρόπο με τον οποίο Ιάπωνες και Αμερικανοί παιδαγωγοί αντιλαμβάνονται τις συγκρούσεις μεταξύ μικρών παιδιών.
Στην έρευνα συμμετείχαν 34 Ιάπωνες και 12 Αμερικανοί παιδαγωγοί από συνολικά εννέα δομές προσχολικής εκπαίδευσης. Οι συμμετέχοντες παρακολούθησαν ένα σύντομο βίντεο στο οποίο δύο τρίχρονα αγόρια είχαν εμπλακεί σε σωματικό καβγά και στη συνέχεια συζήτησαν για τις αντιδράσεις του εκπαιδευτικού και για το πότε θα έπρεπε να παρέμβει.
Οι ερευνητές εντόπισαν τρία βασικά χαρακτηριστικά της συγκεκριμένης προσέγγισης.
Πρώτον, προσωρινή και ελάχιστη παρέμβαση. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να επέμβει για να σταματήσει μια πράξη που δημιουργεί άμεσο κίνδυνο, χωρίς όμως να αναλάβει στη συνέχεια ολόκληρη τη διαχείριση της διαφωνίας.
Δεύτερον, παρατήρηση χωρίς άμεση παρέμβαση. Εφόσον ο κίνδυνος είναι περιορισμένος, ο παιδαγωγός μπορεί να κάνει ένα βήμα πίσω και να δώσει στα παιδιά την ευκαιρία να προσπαθήσουν να λύσουν μόνα τους το πρόβλημα.
Τρίτον, απομάκρυνση όταν δεν χρειάζεται πλέον η παρουσία του ενήλικα. Ο εκπαιδευτικός δεν είναι απαραίτητο να παραμένει συνεχώς στο επίκεντρο της σύγκρουσης, εφόσον τα παιδιά μπορούν να προχωρήσουν μόνα τους.
Γιατί να μην επέμβει αμέσως ο ενήλικας;
Η λογική πίσω από το mimamoru είναι ότι η επίλυση μιας σύγκρουσης δεν χρειάζεται πάντα να γίνεται από τον ενήλικα.
Όταν ο παιδαγωγός αποφασίζει αμέσως ποιος έχει δίκιο, ποιος έκανε λάθος και τι πρέπει να γίνει στη συνέχεια, τα παιδιά μπορεί να χάσουν την ευκαιρία να διαπραγματευτούν μεταξύ τους και να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες των πράξεών τους.
Αντίθετα, όταν υπάρχει ένας ασφαλής χώρος για να διαχειριστούν μια μικρή σύγκρουση, τα παιδιά μπορούν να εξασκήσουν κοινωνικές δεξιότητες μέσα από την ίδια την εμπειρία.
Η μελέτη αναφέρει, μεταξύ άλλων, ότι τα παιδιά μπορεί να μάθουν μέσα από συναισθήματα όπως η ενοχή ή την αντίληψη ότι μια σωματική σύγκρουση δεν λύνει απαραίτητα το πρόβλημα.
Υπάρχει όμως και ένας ακόμη λόγος: ο ενήλικας που μπαίνει αμέσως στον ρόλο του «δικαστή» μπορεί άθελά του να δημιουργήσει μια δυναμική όπου το ένα παιδί θεωρείται «καλό» και το άλλο «κακό».
Το mimamoru δεν σημαίνει «τα αφήνω να χτυπιούνται»
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο της προσέγγισης.
Παρατηρώ δεν σημαίνει αδιαφορώ.
Οι ίδιοι οι ερευνητές τονίζουν ότι οι παιδαγωγοί δεν αγνοούν την ασφάλεια των παιδιών. Όταν εκτιμούν ότι ο κίνδυνος σωματικού τραυματισμού είναι μεγαλύτερος από το πιθανό παιδαγωγικό όφελος της μη παρέμβασης, επεμβαίνουν.
Άρα, η προσέγγιση δεν προτείνει να αφήνουμε ένα παιδί να τραυματίζεται ή να συνεχίζεται μια επικίνδυνη επιθετική συμπεριφορά.
Το δύσκολο κομμάτι είναι ακριβώς η κρίση του ενήλικα: πότε χρειάζεται να παρέμβει και πότε είναι προτιμότερο να κάνει ένα βήμα πίσω.
Τι μπορούν να κρατήσουν οι γονείς
Το mimamoru δεν είναι μια «ιαπωνική συνταγή» που πρέπει να εφαρμόζεται αυτούσια σε κάθε οικογένεια. Η συγκεκριμένη μελέτη είναι μικρή, ποιοτική και αφορά τις αντιλήψεις παιδαγωγών γύρω από ένα συγκεκριμένο περιστατικό· δεν αποδεικνύει ότι η μη παρέμβαση είναι πάντα καλύτερη από την άμεση παρέμβαση.
Ωστόσο, η ιδέα πίσω από αυτήν μπορεί να γίνει ένα χρήσιμο ερώτημα για τους γονείς:
Χρειάζεται πραγματικά να λύσω εγώ κάθε μικρή διαφωνία των παιδιών μου;
Σε έναν ασφαλή, συνηθισμένο καβγά, ίσως αξίζει πρώτα να παρατηρήσουμε. Να δούμε αν τα παιδιά μπορούν να μιλήσουν, να διαπραγματευτούν ή να βρουν μόνα τους μια λύση.
Αν όμως υπάρχει κίνδυνος τραυματισμού, έντονη επιθετικότητα ή ένα παιδί δεν μπορεί να προστατεύσει τον εαυτό του, τότε η παρέμβαση του ενήλικα είναι απαραίτητη.
Ίσως, τελικά, το πιο ενδιαφέρον μήνυμα του mimamoru δεν είναι «μην επεμβαίνεις», αλλά «μην παίρνεις από τα παιδιά κάθε ευκαιρία να μάθουν να λύνουν μόνα τους τα προβλήματά τους».
