Ένα έθιμο που κρατά περισσότερο από έναν αιώνα ζωντανεύει και φέτος στο Σταυροχώρι της Ιεράπετρας, με τις γυναίκες του χωριού να ζυμώνουν χιλιάδες παραδοσιακά «ανεβατά» αρτουλάκια για τη γιορτή της Παναγίας.
Ένα μικρό ξωκλήσι στην ανατολική Κρήτη, μια Παναγία με μια πρωτότυπη ονομασία και χιλιάδες αρτουλάκια που ψήνονται σε παλιούς ξυλόφουρνους συνθέτουν ένα έθιμο που επιβιώνει από τις αρχές του 20ού αιώνα.
Στην τοποθεσία Κάπαρη, βόρεια του Σταυροχωρίου Ιεράπετρας και ανάμεσα στο Σταυροχώρι και το Ορεινό, βρίσκεται το ιστορικό ξωκλήσι της Παναγίας. Κάθε χρόνο στις 8 Σεπτεμβρίου, στη γιορτή του Γενεσίου της Θεοτόκου, εκατοντάδες πιστοί από την ευρύτερη περιοχή της Ιεράπετρας και της Σητείας φτάνουν μέχρι εδώ.
Φέτος θα τους περιμένουν περίπου 6.000 χειροποίητα «ανεβατά» αρτουλάκια, τα οποία ετοιμάζουν οι γυναίκες του χωριού μαζί με εθελοντές, συνεχίζοντας μια παράδοση ηλικίας άνω των 100 χρόνων.
Το έθιμο που περνά από γενιά σε γενιά
Σύμφωνα με ρεπορτάζ του Νίκου Πετάση στο neakriti.gr, το έθιμο του ζυμώματος για τη γιορτή της Παναγίας κρατά στο Σταυροχώρι από τις αρχές του 20ού αιώνα. Η παράδοση αποδίδεται στον Γιώργη Καναβάκη, τότε εφημέριο του χωριού, και έκτοτε επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο τις ημέρες πριν από τη γιορτή.
Φέτος στην προετοιμασία συμμετέχει ο νεοσύστατος Σύλλογος Γυναικών Σταυροχωρίου σε συνεργασία με τον Πολιτιστικό Σύλλογο. Όπως περιγράφεται στο ίδιο ρεπορτάζ, περίπου 15 με 20 γυναίκες, με τη βοήθεια εθελοντών, αναλαμβάνουν να φτιάξουν το προζύμι, να ζυμώσουν και να πλάσουν ένα ένα τα αρτουλάκια.
Το ψήσιμο γίνεται στους πετρόκτιστους ξυλόφουρνους του Πολιτιστικού Συλλόγου, ενώ ολόκληρη η διαδικασία του ζυμώματος πραγματοποιείται σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο του παλιού σχολείου του χωριού.
Γιατί τα λένε «ανεβατά» αρτουλάκια
Το μυστικό τους βρίσκεται στο παραδοσιακό προζύμι και στον χρόνο που χρειάζεται το ζυμάρι για να «ανέβει» πριν μπει στον ξυλόφουρνο. Η συνταγή που ακολουθούν οι γυναίκες του χωριού βασίζεται στην παράδοση: σταρένιο και κρίθινο αλεύρι, ελαιόλαδο και ζάχαρη συνδυάζονται με σουσάμι, κανέλα και γαρύφαλλο. Αφού πλάσουν τα αρτουλάκια με τα χέρια, τα αφήνουν να ξεκουραστούν και να φουσκώσουν πριν από το ψήσιμο.
Η Παναγία στην Κάπαρη
Το παλιό εκκλησάκι βρίσκεται ψηλά στην τοποθεσία Κάπαρη, βόρεια του Σταυροχωρίου, και κάθε χρόνο γίνεται σημείο συνάντησης για εκατοντάδες ανθρώπους που συμμετέχουν στον εσπερινό και στη Θεία Λειτουργία της 8ης Σεπτεμβρίου. Η σύνδεση της γιορτής με τα ιδιαίτερα αρτουλάκια καταγράφεται στην περιοχή εδώ και πολλές δεκαετίες. Σε παλαιότερο ρεπορτάζ του 2022 αναφέρεται ήδη η ίδια παράδοση, με περισσότερα από 3.000 αρτουλάκια να ετοιμάζονται τότε για τους πιστούς.
Τα περίπου 6.000 που ετοιμάζονται φέτος θα προσφερθούν στους ανθρώπους που θα βρεθούν στη γιορτή, ενώ τα χρήματα που συγκεντρώνονται από τη διάθεσή τους χρησιμοποιούνται για τη συντήρηση των εκκλησιών της περιοχής.
Πέρα όμως από τον αριθμό, το ενδιαφέρον βρίσκεται στη συνέχεια του ίδιου του εθίμου. Οι μεγαλύτερες γυναίκες ξεκινούν το προζύμι, οι νεότερες συμμετέχουν στο ζύμωμα και στο πλάσιμο και οι εθελοντές αναλαμβάνουν τους ξυλόφουρνους. Έτσι, μια παράδοση που ξεκίνησε πριν από περισσότερο από έναν αιώνα εξακολουθεί να περνά από τη μία γενιά στην επόμενη.
