Για πολλούς από εμάς, ο Ποπάι, ο ναύτης των αγαπημένων κινουμένων σχεδίων, άνοιγε ένα κουτί σπανάκι, το κατάπινε μονομιάς και αποκτούσε υπερδύναμη! Μαζί με τον διάσημο ναύτη όμως, εδραιώθηκε επίσης μια διατροφική πεποίθηση που παραμένει ζωντανή μέχρι σήμερα: ότι το σπανάκι είναι εξαιρετικά πλούσιο σε σίδηρο.
Ωστόσο, σύμφωνα με τον Dr Mike Sutton, ερευνητή του Τμήματος Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Nottingham Trent, η ιστορία πίσω από αυτή τη διατροφική «αλήθεια» είναι πολύ πιο περίπλοκη απ’ όσο πιστεύαμε.
Ο μύθος του δεκαδικού ψηφίου
Για χρόνια κυκλοφορούσε η εξήγηση ότι η φήμη του σπανακιού ως υπερτροφής οφειλόταν σε ένα απλό λάθος. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, ένας επιστήμονας τοποθέτησε σε λάθος θέση ένα δεκαδικό ψηφίο κατά τη μέτρηση της περιεκτικότητας του σπανακιού σε σίδηρο, με αποτέλεσμα να υπολογιστεί δέκα φορές μεγαλύτερη από την πραγματική.
Η ιστορία αναπαράχθηκε αμέτρητες φορές σε βιβλία, άρθρα και επιστημονικές παρουσιάσεις. Όμως ο Sutton υποστηρίζει ότι ούτε αυτό το περίφημο «λάθος του δεκαδικού» συνέβη ποτέ.
Όπως εξηγεί, οι λανθασμένες εκτιμήσεις για τον σίδηρο στο σπανάκι δεν οφείλονταν σε μαθηματικό σφάλμα, αλλά σε προβλήματα των επιστημονικών μεθόδων του 19ου αιώνα. Οι πρώτες αναλύσεις φαίνεται πως είχαν επηρεαστεί από επιμολύνσεις σιδήρου από τα εργαστηριακά σκεύη που χρησιμοποιούνταν εκείνη την εποχή.
Ο Ποπάι δεν έτρωγε σπανάκι για τον σίδηρο!!!
Ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι ο δημιουργός του Ποπάι, Elzie Crisler Segar, δεν συνέδεσε ποτέ τον ήρωά του με τον σίδηρο.
Σε ένα από τα κόμικς του 1932, όπου ο Ποπάι εξηγεί γιατί τρώει σπανάκι, αναφέρει ότι το λαχανικό είναι γεμάτο βιταμίνη Α και γι’ αυτό κάνει τους ανθρώπους δυνατούς και υγιείς.
Στην πραγματικότητα, το σπανάκι περιέχει μεγάλες ποσότητες β-καροτίνης, μιας ουσίας που μετατρέπεται στον οργανισμό σε βιταμίνη Α. Από αυτή την άποψη, ο Ποπάι είχε περισσότερο δίκιο απ’ όσο φανταζόμαστε σήμερα.
Είναι τελικά το σπανάκι καλή πηγή σιδήρου;
Εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη παρεξήγηση.
Παρότι το σπανάκι περιέχει σίδηρο, δεν αποτελεί ιδιαίτερα σημαντική πηγή του για τον οργανισμό μας. Ο λόγος είναι ότι περιέχει επίσης οξαλικό οξύ, μια φυσική ουσία που δυσκολεύει σημαντικά την απορρόφηση του σιδήρου από το έντερο.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο Sutton, από τα περίπου 6,6 mg σιδήρου που μπορεί να περιέχει μια μεγάλη κονσέρβα σπανακιού, ο οργανισμός απορροφά τελικά μόνο ένα μικρό μέρος.
Με απλά λόγια, το γεγονός ότι ένα τρόφιμο περιέχει ένα θρεπτικό συστατικό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το σώμα μας μπορεί να το αξιοποιήσει αποτελεσματικά.
Γιατί ο μύθος επιβίωσε;
Ο συγγραφέας θεωρεί ότι η πραγματικά ενδιαφέρουσα πλευρά της ιστορίας δεν είναι το υποτιθέμενο λάθος των επιστημόνων, αλλά το πώς ένας μύθος κατάφερε να επιβιώσει για περισσότερο από έναν αιώνα.
Ο Ποπάι έγινε παγκόσμιο πολιτισμικό σύμβολο, το σπανάκι συνδέθηκε με τη δύναμη και την υγεία και η πεποίθηση αυτή πέρασε από γενιά σε γενιά χωρίς ιδιαίτερη αμφισβήτηση.
Μάλιστα, η αύξηση της κατανάλωσης σπανακιού στις Ηνωμένες Πολιτείες τη δεκαετία του 1930 αποδόθηκε συχνά αποκλειστικά στον Ποπάι. Ωστόσο, ο Sutton επισημαίνει ότι πιθανότατα συνέβαλαν και άλλοι παράγοντες, όπως οι αγροτικές πολιτικές που ενθάρρυναν τους παραγωγούς να καλλιεργούν περισσότερα λαχανικά.
Τι πρέπει να κρατήσουμε σήμερα;
Το συμπέρασμα δεν είναι ότι το σπανάκι δεν είναι υγιεινό. Κάθε άλλο. Πρόκειται για ένα λαχανικό πλούσιο σε βιταμίνες, αντιοξειδωτικά και φυτικές ίνες που αξίζει να βρίσκεται συχνά στο οικογενειακό τραπέζι.
Αυτό που μας θυμίζει η ιστορία του Ποπάι είναι ότι ακόμη και οι πιο διαδεδομένες διατροφικές «αλήθειες» χρειάζεται να εξετάζονται με κριτική σκέψη. Η επιστήμη εξελίσσεται συνεχώς και πολλές φορές αποκαλύπτει ότι ορισμένες πεποιθήσεις που θεωρούσαμε δεδομένες δεν ήταν τελικά τόσο ακριβείς όσο πιστεύαμε.
