Γράφει η Ιωάννα Θεοδωρακοπούλου, PsyD, MSc, Counselling Psychologist – Psychotherapist / Infertility Counsellor, Head of Counselling services at SYNEIDOS ([email protected])
Πολλοί γονείς θεωρούν –συχνά με ειλικρινή πρόθεση– ότι τα παιδιά τους μπορούν ή οφείλουν να κατανοήσουν τις επαγγελματικές τους υποχρεώσεις και, κατ’ επέκταση, τις πολλές ώρες παραμονής τους στον παιδικό σταθμό. Η σκέψη αυτή βασίζεται σε έναν ενήλικο τρόπο αντίληψης του κόσμου, ο οποίος όμως δεν συμβαδίζει με την ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη ενός παιδιού προσχολικής ηλικίας.
Αναπτυξιακά, τα μικρά παιδιά λειτουργούν κυρίως στο «εδώ και τώρα». Δεν διαθέτουν ακόμη την ικανότητα της αφηρημένης σκέψης, ούτε μπορούν να κατανοήσουν έννοιες όπως η εργασία ως μέσο επιβίωσης, η οικονομική ασφάλεια ή η μελλοντική ανταμοιβή. Όταν ένας γονέας απουσιάζει πολλές ώρες, το παιδί δεν ερμηνεύει την απουσία ως θυσία, αλλά ως συναισθηματικό κενό. Η φράση «δουλεύω για εσένα» έχει νόημα για έναν ενήλικα, όχι όμως για ένα παιδί που βιώνει τη σχέση κυρίως μέσα από τη φυσική και συναισθηματική παρουσία.
Η θεωρία του δεσμού μας διδάσκει ότι τα παιδιά χρειάζονται έναν σταθερό, συναισθηματικά διαθέσιμο φροντιστή για να αναπτύξουν αίσθημα ασφάλειας. Η ασφάλεια αυτή δεν σχετίζεται με τις προθέσεις του γονέα, αλλά με την εμπειρία του παιδιού. Όταν ένα παιδί μένει πολλές ώρες μακριά από τους γονείς του, μπορεί να βιώσει άγχος αποχωρισμού, θλίψη ή θυμό. Αυτές οι αντιδράσεις δεν είναι σημάδι «κακομαθημένης» συμπεριφοράς, αλλά ένδειξη ενός νευρικού συστήματος που προσπαθεί να διαχειριστεί την απουσία του προσώπου αναφοράς του.
Όταν ζητάμε από τα παιδιά να «καταλάβουν» και να «μην αντιδρούν», στην ουσία τους αποδίδουμε έναν ρόλο συναισθηματικής ωριμότητας που δεν τους αναλογεί. Πρόκειται για μια μορφή ήπιας συναισθηματικής αντιστροφής ρόλων, όπου το παιδί καλείται να προστατεύσει τον γονέα από ενοχές ή δυσφορία. Μακροπρόθεσμα, αυτή η δυναμική μπορεί να οδηγήσει το παιδί στο να καταπιέζει τα συναισθήματά του, μαθαίνοντας ότι η λύπη ή η ανάγκη του «ενοχλεί». Δεν μαθαίνει να καταλαβαίνει, μαθαίνει να σιωπά.
Ποια είναι όμως η διαφορά ανάμεσα στην εξήγηση και στην ακύρωση;
Η ψυχολογικά υποστηρικτική στάση δεν αποκλείει την εξήγηση. Αντίθετα, περιλαμβάνει την εξήγηση χωρίς απαίτηση προσαρμογής.
Η φράση … «Η μαμά δουλεύει και θα έρθει. Ξέρω ότι σου λείπω», επικυρώνει το συναίσθημα. Ενώ η φράση… «Πρέπει να καταλάβεις ότι δουλεύω», το ακυρώνει. Η επικύρωση δεν σημαίνει ότι αλλάζουν οι συνθήκες· σημαίνει ότι το παιδί δεν μένει μόνο του με το βίωμά του.
Τι πραγματικά βοηθά το παιδί;
Αυτό που ενισχύει την ψυχική ανθεκτικότητα του παιδιού δεν είναι η πρόωρη κατανόηση, αλλά η συναισθηματική διαθεσιμότητα όταν ο γονέας είναι παρών, η σταθερότητα και η προβλεψιμότητα, και η αποδοχή όλων των συναισθημάτων, ακόμη και των «δύσκολων». Τα παιδιά δεν χρειάζεται να δικαιολογήσουν τις επιλογές των ενηλίκων. Χρειάζεται να νιώσουν ότι οι εσωτερικές τους αντιδράσεις είναι θεμιτές και ασφαλείς μέσα στη σχέση.
Η εργασία είναι συχνά αναπόφευκτη. Η συναισθηματική απαίτηση, όμως, προς τα παιδιά να την κατανοήσουν και να την αντέξουν χωρίς αντίδραση, δεν είναι. Η ψυχική υγεία ενός παιδιού δεν χτίζεται πάνω στη λογική, αλλά πάνω στη σχέση. Και η σχέση δυναμώνει όχι όταν τα παιδιά «καταλαβαίνουν», αλλά όταν νιώθουν ότι ακούγονται.
