«Δεν συγκεντρώνεται», «δεν ακούει», «δεν μπορεί να καθίσει ήσυχο», «ξεχνάει τα πάντα», «βαριέται εύκολα». Είναι φράσεις που πολλοί γονείς έχουν πει ή έχουν ακούσει για ένα παιδί.
Όμως η ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας) δεν είναι απλώς ένα παιδί που έχει πολλή ενέργεια ή δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί σε κάτι που δεν του αρέσει.
Πρόκειται για νευροαναπτυξιακή διαταραχή, με συμπτώματα απροσεξίας και/ή υπερκινητικότητας-παρορμητικότητας που μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την καθημερινή λειτουργικότητα του παιδιού.
Και ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα της σύγχρονης έρευνας είναι ότι η διάγνωση δεν μπορεί να βασιστεί σε ένα τεστ ή σε μια απλή παρατήρηση.
Δεν είναι κάθε ζωηρό ή αφηρημένο παιδί παιδί με ΔΕΠΥ
Ένα παιδί μπορεί να είναι κινητικό, να ονειροπολεί, να ξεχνά τα πράγματά του ή να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί χωρίς να έχει ΔΕΠΥ.
Για να τεθεί διάγνωση χρειάζεται μια ολοκληρωμένη κλινική αξιολόγηση. Οι οδηγίες NICE αναφέρουν ότι τα συμπτώματα πρέπει να εμφανίζονται σε περισσότερα από ένα σημαντικά περιβάλλοντα, όπως το σπίτι και το σχολείο, και να προκαλούν τουλάχιστον μέτρια λειτουργική επιβάρυνση.
Η πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση της Αμερικανικής Ακαδημίας Παιδιατρικής καταλήγει επίσης ότι μια αξιόπιστη διάγνωση απαιτεί την κρίση ειδικού κλινικού, σε συνδυασμό με τυποποιημένες κλίμακες και πληροφορίες από διαφορετικές πηγές, όπως γονείς και εκπαιδευτικούς.
Ποια συμπτώματα μπορεί να εμφανίζει ένα παιδί;
Η ΔΕΠΥ μπορεί να εκδηλώνεται κυρίως με απροσεξία, με υπερκινητικότητα και παρορμητικότητα ή με συνδυασμό των δύο.
Ένα παιδί μπορεί, για παράδειγμα:
- να δυσκολεύεται να ολοκληρώσει μια δραστηριότητα,
- να χάνει συχνά αντικείμενα,
- να ξεχνά καθημερινές υποχρεώσεις,
- να φαίνεται ότι δεν ακούει όταν του μιλούν,
- να δυσκολεύεται να οργανώσει τα πράγματά του,
- να αποσπάται εύκολα,
- να σηκώνεται συχνά όταν χρειάζεται να παραμείνει καθιστό,
- να μιλά πολύ,
- να διακόπτει τους άλλους,
- να δυσκολεύεται να περιμένει τη σειρά του,
- να ενεργεί παρορμητικά.
Το σημαντικό όμως είναι η συχνότητα, η ένταση, η διάρκεια και η επίδραση αυτών των συμπτωμάτων στην καθημερινότητα και όχι η παρουσία ενός μεμονωμένου χαρακτηριστικού.
Η ΔΕΠΥ δεν διαγιγνώσκεται με ένα τεστ
Αυτό είναι ένα από τα σημεία που χρειάζεται να γνωρίζουν οι γονείς.
Δεν υπάρχει ένα απλό αιματολογικό τεστ ή μία εξέταση εγκεφάλου που να μπορεί από μόνη της να πει ότι ένα παιδί έχει ΔΕΠΥ.
Η συστηματική ανασκόπηση του 2024 εξέτασε μεταξύ άλλων κλίμακες γονέων και εκπαιδευτικών, αυτοαναφορές παιδιών και εφήβων, νευροψυχολογικές δοκιμασίες, βιοδείκτες, EEG και απεικονιστικές εξετάσεις. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι η διάγνωση χρειάζεται κλινική αξιολόγηση από ειδικό, με πληροφορίες από διαφορετικά περιβάλλοντα.
Επομένως, ένα online τεστ «έχει το παιδί μου ΔΕΠΥ;» δεν μπορεί να αντικαταστήσει την αξιολόγηση ειδικού.
Γιατί είναι σημαντικό να εξετάζεται το παιδί συνολικά;
Δυσκολίες στη συγκέντρωση, στην οργάνωση ή στη συμπεριφορά μπορεί να εμφανίζονται και σε άλλες καταστάσεις.
Οι ειδικοί χρειάζεται να εξετάσουν επίσης την ανάπτυξη του παιδιού, τη σχολική του λειτουργία, την οικογενειακή κατάσταση και πιθανές συνυπάρχουσες δυσκολίες. Οι οδηγίες NICE συστήνουν η αξιολόγηση να περιλαμβάνει και έλεγχο για συνυπάρχουσες νευροαναπτυξιακές ή ψυχικές καταστάσεις.
Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος για τον οποίο δεν είναι σωστό να χαρακτηρίζεται ένα παιδί ως «ΔΕΠΥ» μόνο επειδή είναι πολύ κινητικό ή έχει χαμηλές σχολικές επιδόσεις.
Τα κορίτσια μπορεί να περνούν πιο εύκολα απαρατήρητα
Ένα ενδιαφέρον εύρημα των κατευθυντήριων οδηγιών είναι ότι η ΔΕΠΥ μπορεί να υποαναγνωρίζεται στα κορίτσια.
Το NICE σημειώνει ότι τα κορίτσια είναι λιγότερο πιθανό να παραπεμφθούν για αξιολόγηση και μπορεί να έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να παραμένουν αδιάγνωστα ή να λαμβάνουν διαφορετική διάγνωση.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία όταν ένα παιδί δεν εμφανίζει έντονη υπερκινητικότητα, αλλά κυριαρχούν δυσκολίες όπως η απροσεξία, η οργάνωση και η διαχείριση καθημερινών απαιτήσεων.
Τι μπορεί να βοηθήσει ένα παιδί με ΔΕΠΥ στο σχολείο;
Η αντιμετώπιση δεν αφορά μόνο το παιδί. Το περιβάλλον έχει σημασία.
Οι οδηγίες NICE συστήνουν να εξετάζονται περιβαλλοντικές προσαρμογές και να υπάρχει συνεργασία με το σχολείο, ώστε να αντιμετωπίζονται οι δυσκολίες που δημιουργούν τα συμπτώματα στην εκπαιδευτική καθημερινότητα.
Στην πράξη, ανάλογα με τις ανάγκες του παιδιού, μπορεί να βοηθούν:
- σαφείς και σύντομες οδηγίες,
- σταθερή καθημερινή δομή,
- σπάσιμο μιας μεγάλης εργασίας σε μικρότερα βήματα,
- οπτικά υπενθυμιστικά,
- οργάνωση της σχολικής τσάντας και των υλικών,
- σαφές πρόγραμμα,
- θετική ενίσχυση,
- τακτική επικοινωνία γονέων και εκπαιδευτικών.
Δεν υπάρχει μία λύση που να ταιριάζει σε όλα τα παιδιά. Το ζητούμενο είναι να βρεθούν οι προσαρμογές που ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες του συγκεκριμένου παιδιού.
Και στο σπίτι; Η οργάνωση μπορεί να κάνει διαφορά
Οι οδηγίες NICE υπογραμμίζουν τη σημασία της δομής στην καθημερινότητα και ενός συνολικού πλάνου που λαμβάνει υπόψη τις ψυχολογικές, συμπεριφορικές και εκπαιδευτικές ανάγκες του παιδιού.
Ένα παιδί με δυσκολίες στην οργάνωση μπορεί να βοηθηθεί περισσότερο από ένα σταθερό σύστημα παρά από συνεχείς παρατηρήσεις.
Για παράδειγμα:
«Πρώτα βάζουμε τα βιβλία στην τσάντα, μετά την κασετίνα και στο τέλος ελέγχουμε το πρόγραμμα».
είναι πολύ πιο συγκεκριμένο από ένα γενικό:
«Ετοιμάσου για αύριο».
Τι λέει η έρευνα για τις θεραπείες;
Η πιο πρόσφατη μεγάλη συστηματική ανασκόπηση της Αμερικανικής Ακαδημίας Παιδιατρικής περιέλαβε 312 μελέτες για θεραπείες της ΔΕΠΥ σε παιδιά και εφήβους.
Οι ερευνητές εξέτασαν φαρμακευτικές θεραπείες, ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις, υποστήριξη γονέων, διατροφικές παρεμβάσεις, νευροανάδραση, άσκηση, παρεμβάσεις στο σχολείο και άλλες προσεγγίσεις.
Το συμπέρασμα ήταν ότι τα φάρμακα έχουν την ισχυρότερη τεκμηρίωση για τη μείωση των συμπτωμάτων της ΔΕΠΥ, ενώ υπάρχουν επίσης στοιχεία υπέρ ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων και υποστήριξης. Ωστόσο, τα αποτελέσματα διαφέρουν ανά παρέμβαση και δεν υπάρχει μία θεραπεία που να λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο για όλα τα παιδιά.
Η φαρμακευτική αγωγή δεν είναι απόφαση που παίρνει ο γονιός μόνος του
Όταν ένα παιδί χρειάζεται φαρμακευτική αντιμετώπιση, αυτή πρέπει να αποφασίζεται και να παρακολουθείται από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία υγείας.
Το NICE αναφέρει ότι στα παιδιά ηλικίας 5 ετών και άνω η φαρμακευτική αγωγή εξετάζεται όταν τα συμπτώματα εξακολουθούν να προκαλούν σημαντική επιβάρυνση παρά τις περιβαλλοντικές προσαρμογές και αφού έχει προηγηθεί συζήτηση με την οικογένεια και αξιολόγηση.
Παράλληλα, η φαρμακευτική αγωγή χρειάζεται παρακολούθηση της αποτελεσματικότητας και των ανεπιθύμητων ενεργειών.
Μπορεί η διατροφή να «θεραπεύσει» τη ΔΕΠΥ;
Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, γιατί κυκλοφορούν πολλές υπερβολικές πληροφορίες.
Το NICE συστήνει ισορροπημένη διατροφή, καλή διατροφή και τακτική άσκηση, αλλά δεν συστήνει γενικά την αφαίρεση τεχνητών χρωστικών και πρόσθετων ως θεραπεία της ΔΕΠΥ. Επίσης, δεν συστήνει συμπληρώματα λιπαρών οξέων ως θεραπεία.
Ακόμη και για πιο περιοριστικές δίαιτες, οι οδηγίες επισημαίνουν ότι τα δεδομένα για μακροπρόθεσμη αποτελεσματικότητα και πιθανές βλάβες είναι ανεπαρκή.
Με απλά λόγια: η σωστή διατροφή είναι σημαντική για κάθε παιδί, αλλά δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως «θεραπεία» της ΔΕΠΥ χωρίς επιστημονική τεκμηρίωση.
Το παιδί με ΔΕΠΥ δεν είναι «τεμπέλικο» ή «κακομαθημένο»
Ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο μήνυμα για κάθε γονιό.
Η ΔΕΠΥ δεν είναι συνώνυμο της κακής ανατροφής ούτε σημαίνει ότι ένα παιδί «δεν προσπαθεί αρκετά».
Οι οδηγίες NICE επισημαίνουν μάλιστα ότι όταν προτείνεται εκπαίδευση γονέων για τη διαχείριση της ΔΕΠΥ, αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς έχουν κάνει κάτι λάθος. Ο στόχος είναι να προσαρμοστούν οι γονεϊκές στρατηγικές στις αυξημένες ανάγκες του παιδιού.
Ένα παιδί που δυσκολεύεται να οργανωθεί, να περιμένει, να συγκεντρωθεί ή να ελέγξει την παρόρμησή του χρειάζεται κατανόηση, όρια, δομή και κατάλληλη υποστήριξη – όχι ταμπέλες.
Πότε ένας γονιός πρέπει να ζητήσει αξιολόγηση;
Αν οι δυσκολίες στην προσοχή, την υπερκινητικότητα ή την παρορμητικότητα είναι επίμονες, εμφανίζονται σε περισσότερα από ένα περιβάλλοντα και επηρεάζουν ουσιαστικά το σχολείο, τις σχέσεις ή την οικογενειακή ζωή, αξίζει να συζητηθούν με παιδίατρο ή κατάλληλο ειδικό.
Δεν χρειάζεται ο γονιός να περιμένει μέχρι το παιδί να «αποτύχει» στο σχολείο.
Η έγκαιρη και σωστή αξιολόγηση μπορεί να βοηθήσει να κατανοηθεί τι πραγματικά δυσκολεύει το παιδί και ποια υποστήριξη χρειάζεται. Η σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία υπογραμμίζει ακριβώς αυτή την ανάγκη: ούτε κάθε παιδί με δυσκολίες πρέπει να παίρνει διάγνωση ΔΕΠΥ, ούτε όμως ένα παιδί με πραγματική διαταραχή πρέπει να μένει χωρίς βοήθεια.
