Γράφει η Άννα Τσουρδίνη, Εκπαιδευτικός – Ειδική Παιδαγωγός, M.Ed. | Συντονίστρια Ομάδων Σχολών Γονέων | Συστημική Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια
Τα βράδια του καλοκαιριού αργούν να τελειώσουν. Τα παιδιά κοιμούνται λίγο αργότερα, το πρωινό ξύπνημα δεν συνοδεύεται από ξυπνητήρι, οι ώρες των γευμάτων γίνονται πιο ελαστικές και η ερώτηση «τι ώρα πρέπει να φύγουμε;» ακούγεται λιγότερο συχνά.
Και κάπου προς το τέλος του Αυγούστου, η σχολική τσάντα εμφανίζεται ξανά.
Για εμάς τους ενήλικες, η επιστροφή στο σχολείο μπορεί να μοιάζει απλώς με επιστροφή στην καθημερινότητα. Για ένα παιδί, όμως, σημαίνει μετάβαση από έναν τρόπο ζωής σε έναν αρκετά διαφορετικό: από την ελευθερία των διακοπών σε συγκεκριμένα ωράρια, πρωινό ξύπνημα, συγκέντρωση, κανόνες, υποχρεώσεις και καθημερινή κοινωνική αλληλεπίδραση.
Και η έρευνα επιβεβαιώνει ότι το καλοκαίρι ο ρυθμός των παιδιών πράγματι αλλάζει. Μελέτες έχουν καταγράψει αργότερες ώρες ύπνου και μεγαλύτερη χρήση οθονών κατά τη διάρκεια των θερινών διακοπών. Σε πρόσφατη μελέτη περισσότερων από χίλια παιδιά, για παράδειγμα, ο χρόνος μπροστά στις οθόνες ήταν αισθητά μεγαλύτερος τις καθημερινές του καλοκαιριού σε σύγκριση με τη σχολική περίοδο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το χαλαρό καλοκαίρι είναι κάτι που πρέπει να «διορθώσουμε». Το ελεύθερο παιχνίδι, οι διαφορετικές εμπειρίες, η αυτενέργεια, η κοινωνική επαφή και η απουσία ενός αυστηρά οργανωμένου προγράμματος έχουν τη δική τους αξία για τα παιδιά.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι πώς θα τελειώσουμε γρήγορα την ανεμελιά του καλοκαιριού. Είναι πώς θα χτίσουμε μια γέφυρα ανάμεσα στους δύο ρυθμούς.
Μάθετε εδώ τα πάντα για την προσαρμογή και την επιστροφή στο σχολείο!
Επιστροφή στο σχολείο: Τι μπορούμε να κάνουμε για να μπούμε ξανά σε πρόγραμμα και ρυθμό
1. Μην περιμένετε το πρώτο κουδούνι για να αλλάξει όλο το πρόγραμμα
Αν ένα παιδί κοιμάται στις 11 το βράδυ και ξυπνά στις 10 το πρωί, είναι δύσκολο ξαφνικά να του ζητήσουμε να κοιμηθεί στις 9 και να σηκωθεί στις 7 επειδή «αύριο έχει σχολείο».
Τις τελευταίες ημέρες των διακοπών μπορούμε να αρχίσουμε ήπια να επαναφέρουμε ορισμένα σταθερά σημεία της ημέρας: λίγο νωρίτερο ξύπνημα, περισσότερο σταθερές ώρες γευμάτων και σταδιακή επιστροφή στην ώρα του ύπνου.
Για τα μικρότερα παιδιά, ειδικοί του Johns Hopkins Medicine προτείνουν ακόμη και μικρές μετακινήσεις της ώρας ύπνου, περίπου 15–20 λεπτών κάθε φορά.
Δεν χρειάζεται να μετατρέψουμε τις τελευταίες ημέρες του καλοκαιριού σε σχολικές ημέρες. Χρειάζεται απλώς να μην είναι η πρώτη ημέρα του σχολείου και η πρώτη ημέρα ενός εντελώς διαφορετικού τρόπου ζωής.
2. Ρουτίνα δεν σημαίνει αυστηρότητα
Τα παιδιά ωφελούνται από την προβλεψιμότητα. Έρευνες έχουν συνδέσει τις σταθερές οικογενειακές ρουτίνες με καλύτερη προσαρμογή των παιδιών. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι χρειάζεται ένα σπίτι γεμάτο κανόνες και άκαμπτα ωράρια.
Για ένα παιδί, ρουτίνα μπορεί να σημαίνει κάτι πολύ απλό: «Ξέρω περίπου τι πρόκειται να συμβεί». Ξέρω πότε ξυπνάμε. Ξέρω ότι μετά το πρωινό ετοιμαζόμαστε. Ξέρω πότε περίπου τελειώνει η ημέρα μου.
Πρόσφατη έρευνα σε σχεδόν χίλιες οικογένειες έδειξε κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον: τα οφέλη της οικογενειακής ρουτίνας φαίνεται να αποδυναμώνονται όταν αυτή συνοδεύεται από σκληρές ή επιθετικές γονεϊκές αντιδράσεις.
Άρα δεν έχει σημασία μόνο να υπάρχει πρόγραμμα. Σημασία έχει πώς το χτίζουμε.
3. Κάντε την επιστροφή κάτι που το παιδί μπορεί να «δει»
Για ένα μικρό παιδί, το «σε μία εβδομάδα ανοίγουν τα σχολεία» είναι αρκετά αφηρημένο.
Μπορείτε να φτιάξετε μαζί ένα μικρό ημερολόγιο αντίστροφης μέτρησης. Να σημειώσετε πότε θα αγοράσετε τα τελευταία σχολικά, πότε θα ετοιμάσετε την τσάντα, πότε θα συναντήσει έναν φίλο και ποια ημέρα ανοίγει το σχολείο.
Αφήστε το να συμμετέχει στην προετοιμασία: να επιλέξει κάποια σχολικά είδη, να οργανώσει μαζί σας το γραφείο του, να ετοιμάσει την κασετίνα του. Για ένα παιδί που ξεκινά σε καινούργιο σχολείο, μπορείτε ακόμη να κάνετε μαζί τη διαδρομή μέχρι εκεί.
Όσο περισσότερο γνωστό γίνεται αυτό που έρχεται, τόσο λιγότερο χώρο αφήνει στην αβεβαιότητα.
4. Όταν λέει «Δεν θέλω να πάω σχολείο», μην προσπαθήσετε αμέσως να του αλλάξετε γνώμη
«Μα γιατί; Θα περάσεις τέλεια!», «Δεν υπάρχει κανένας λόγος να αγχώνεσαι», «Όλα τα παιδιά πάνε σχολείο». Οι φράσεις αυτές λέγονται με καλή πρόθεση. Μερικές φορές, όμως, αυτό που χρειάζεται πρώτα το παιδί δεν είναι να του εξηγήσουμε γιατί δεν πρέπει να νιώθει αυτό που νιώθει. Είναι να προσπαθήσουμε να το καταλάβουμε.
Ρωτήστε: «Τι είναι αυτό που σε δυσκολεύει περισσότερο όταν σκέφτεσαι ότι θα ανοίξει το σχολείο;», «Υπάρχει κάτι που σε ανησυχεί;» και «Τι ανυπομονείς περισσότερο να ξαναδείς;».
Μπορεί να φοβάται τη νέα δασκάλα αλλά να ανυπομονεί να δει τον φίλο του. Μπορεί να αγχώνεται για τα μαθήματα αλλά να χαίρεται που θα ξαναπάει στην ομάδα του. Τα παιδιά —όπως και οι ενήλικες— μπορούν να νιώθουν δύο αντίθετα πράγματα ταυτόχρονα.
Η αναγνώριση του συναισθήματος δεν ενισχύει τον φόβο. Μεταφέρει στο παιδί ένα άλλο μήνυμα: «Βλέπω ότι σε δυσκολεύει. Και μπορούμε να το αντιμετωπίσουμε μαζί».
5. Μην κάνετε το σπίτι… τάξη πριν ανοίξει η τάξη
Η προετοιμασία για το σχολείο δεν χρειάζεται να σημαίνει ότι τις τελευταίες ημέρες του Αυγούστου εμφανίζονται ξαφνικά φωτοτυπίες, επαναλήψεις και τετράδια.
Μπορούμε να ξαναφέρουμε λίγη περισσότερη συγκέντρωση στην καθημερινότητα με πολύ πιο φυσικό τρόπο: διαβάστε μαζί ένα βιβλίο, παίξτε ένα επιτραπέζιο, ζητήστε από το παιδί να γράψει τη λίστα με όσα χρειάζεται για το σχολείο ή οργανώστε μαζί τον χώρο του.
Και θυμηθείτε ότι η επανασύνδεση με το σχολείο δεν είναι μόνο μαθησιακή. Είναι και κοινωνική. Αν είναι εφικτό, μια συνάντηση με έναν φίλο ή συμμαθητή πριν ανοίξουν τα σχολεία μπορεί να βοηθήσει το παιδί να ξανασυνδεθεί με κάτι ευχάριστο που το περιμένει εκεί.
6. Κάντε μια «πρόβα» του σχολικού πρωινού
Η πρώτη σχολική ημέρα δεν χρειάζεται να είναι και η πρώτη φορά που όλοι προσπαθούν να καταλάβουν πόση ώρα χρειάζεται το παιδί για να ξυπνήσει, να φάει, να ντυθεί, να βρει τα παπούτσια του και να ετοιμαστεί.
Λίγες ημέρες πριν ανοίξουν τα σχολεία, δοκιμάστε ένα πρωινό λίγο πιο κοντά στον σχολικό ρυθμό. Δεν χρειάζεται χρονόμετρο ούτε στρατιωτική ακρίβεια. Απλώς παρατηρήστε: πόση ώρα χρειάζεται πραγματικά; Τι μπορεί να ετοιμαστεί από το προηγούμενο βράδυ; Πού συνήθως δημιουργείται ένταση;
Στόχος δεν είναι το τέλειο πρωινό. Στόχος είναι το πρώτο κουδούνι να μη συμπέσει με την πρώτη δοκιμή ενός ολοκαίνουργιου προγράμματος.
7. Πριν ρωτήσουμε «είναι έτοιμο το παιδί;», ας ρωτήσουμε και «πώς είμαι εγώ;»
Η έναρξη του σχολείου δεν αλλάζει μόνο την καθημερινότητα του παιδιού. Αλλάζει τον ρυθμό ολόκληρου του σπιτιού.
Γι’ αυτό ίσως αξίζει ο γονιός να αναρωτηθεί: Πώς νιώθω εγώ που αρχίζει ξανά το σχολείο; Με αγχώνει η επίδοσή του; Το διάβασμα; Το αν θα κάνει φίλους; Το αν θα προσαρμοστεί; Όταν του μιλάω για τη νέα σχολική χρονιά, του μεταφέρω ασφάλεια ή μήπως και λίγη από τη δική μου αγωνία;
Δεν χρειάζεται ο γονιός να είναι απόλυτα ήρεμος για να νιώσει ασφάλεια το παιδί. Χρειάζεται όμως να μπορεί να αναγνωρίζει τι ανήκει στο παιδί και τι ίσως ανήκει στον ίδιο.
Η επιστροφή στο σχολείο είναι, με έναν τρόπο, μετάβαση ολόκληρης της οικογένειας. Και ίσως η ισορροπία που αναζητούμε να βρίσκεται ακριβώς εδώ: σταθερότητα χωρίς ακαμψία και ευελιξία χωρίς χάος.
8. Και αν το άγχος δεν περνά;
Λίγη ανησυχία πριν ανοίξουν τα σχολεία δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα. Ένα παιδί μπορεί να χρειάζεται χρόνο για να ξαναβρεί τον ρυθμό του.
Χρειάζεται όμως μεγαλύτερη προσοχή όταν ο φόβος είναι πολύ έντονος, επιμένει και αρχίζει να δυσκολεύει ουσιαστικά την καθημερινότητά του: όταν, για παράδειγμα, υπάρχει επίμονη άρνηση να πάει στο σχολείο, έντονη δυσφορία ή επαναλαμβανόμενες σωματικές ενοχλήσεις που εμφανίζονται σε σχέση με τη σχολική παρουσία.
Τότε είναι σημαντικό να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τι συμβαίνει, να επικοινωνήσουμε με το σχολείο και, όταν χρειάζεται, να ζητήσουμε τη βοήθεια κατάλληλου επαγγελματία.
Το πρώτο κουδούνι δεν χρειάζεται να μας βρει απροετοίμαστους
Η προετοιμασία για το σχολείο δεν αρχίζει απαραίτητα με το ξυπνητήρι της πρώτης ημέρας. Μπορεί να ξεκινήσει νωρίτερα, μέσα από πολύ μικρές αλλαγές: ένα βράδυ που τελειώνει λίγο νωρίτερα, ένα πρωινό που αποκτά ξανά ρυθμό, μια τσάντα που ετοιμάζεται μαζί, μια συνάντηση με έναν φίλο, μια κουβέντα για όσα φοβίζουν και όσα δημιουργούν ανυπομονησία.
Στόχος δεν είναι να «βγάλουμε» το παιδί από το καλοκαίρι όσο πιο γρήγορα γίνεται. Είναι να το βοηθήσουμε να περάσει από τον έναν ρυθμό στον άλλο, έχοντας δίπλα του έναν ενήλικα που του προσφέρει κάτι σημαντικότερο από ένα τέλειο πρόγραμμα: προβλεψιμότητα, σύνδεση και ασφάλεια μέσα στην αλλαγή.
Σύντομο βιογραφικό
Η Άννα Τσουρδίνη είναι Εκπαιδευτικός – Ειδική Παιδαγωγός, M.Ed., Συντονίστρια Ομάδων Σχολών Γονέων και Συστημική Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια. Η αρθρογραφία της εστιάζει στη γονεϊκότητα, στις σχέσεις οικογένειας–σχολείου και στις μεταβάσεις που αφορούν το παιδί και το οικογενειακό σύστημα.
